Қарсақбай қазақ мысының қарашаңырағы туралы мақала

ҚАРСАҚБАЙ – ҚАЗАҚ МЫСЫНЫҢ ҚАРАШАҢЫРАҒЫ

Толықбаева Мархаба Болатқызы

Жусупова Қарлығаш Абдигалиевна

Жезқазған гуманитарлық колледжі

Жезқазған қаласы

Қарсақбай, сені айтуға жалықпаймын,

Елге құт – байлығыңды анықтаймын.

Еркесі өндірістің, ел перзенті,

Мыс қайнар, кең құлашты анық жайдың.

Ұмытпас еңбегіңді заман келді,

Құлшынттың қару жасап тәмәм елді.

Ақ патша, хан төремен айқасқанда,

Күш алды сенен батыр Амангелді.

Төрінде Қазақстан алшақтайсың,

Еңбекпен намыс қозғап, ар сақтайсың.

Болады саған риза ата-бабам,

Үш қырғын бастан кешкен Қарсақбайсың.

Көшінде көп зауыттың алшақтайсың,

Бай, болыс, кешегіні аңсатпайсың.

Өлеңде, ән мен кұүйде мүсінделген,

Кинода жарқыраған Қарсақбайсың.

Әр адамның өз ортасы, туған жері болады. Менің де өз ортам, туған жерім бар. «Туған жер – тұғырың», – дейді халық. Әрине, елді, жерді, Отанды жырламаған жырау, шешіле сөз етпеген шешен жоқ. Жерінің бүтіндігі мен елінің еркіндігі үшін күресіп, өр кеудесін оққа тосқан батырлар қазақ тарихында аз болмаған. Олар – елінің мақтанышы.

Туған жер – адам өмірінде киелі орын алады. Нақты осы жер оны елімен, өткенмен және болашақпен байланыстырады. Міне, сондықтан да тіпті балалық шақтан бастап-ақ адамда отанға деген махаббат сезімі оянады. Әрбіріміз үшін Отан ошақ басынан басталады: туған жер, туған көше, туған қала немесе мен үшін туған кент.

Қарсақбай даласы! Қазақ жерінің кіндігі, геометриялық орталығы, бір кезде үш жүздің басын қосып, тасқа таңба басып, бір – біріне ант беріскен, серт айтысқан сары даласы. Бірде қағы мен құдығының, бірде өзені мен бұлағының суын ішіп, көшпелі елдің көп заман киікпен бірге күнелткен өрісі. Солтүстігі – Ұлытау мен Сарыторғай, шығысы – Сарыкеңгір мен Сарысу, батысы – Сандықтың Нұрасы. Осы өңірге қазақ тарихының талай ізі түскен, мұның топырағына, құмына, тасына қазақтың қаны мен терінің талай теңізі сінген. Мұнда мұхиттың толқынындай жал – жал болып көтерілген төбелер мен шоқылардың, адырлар мен асу белдердің әрқайсысының аты бар, сыры бар. Бұл далада бес болыс елдің құлақ құрышын қандырған Тайжан ақынның көмей үні мен сырнай үні әлі күнге дейін таңдандыруы мен тамсандыруынан жазған жоқ. Ал күні кеше осы даланы айнала шарлап, терең зерттеп, жердің жеті қабат астындағы қыруар қазынасын ашқан ұлы ғалым, алып адам Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың әрбір қадамы асыл кендердің алтын нұрын шашып, бұрынғы меңіреу далаға әрі жарық, әрі жан беріп тұрғандай[1].

Қарсақбай даласы маған мейлінше ыстық, ерекше қымбат. Мұның әрбір тауы, әрбір өрісі, өсімдігі, тіпті тақыры мен шатқалы – бәрі бірдей көрінісімен көзіме оттай басталды.

Қарсақбай аты аталғанда, оның бар тарихынан бұрын бізге аса бір ыстық кезі еске түседі. Бұл жерде қазақтың ұлы ғалымы Қаныш Имантайұлы Сәтбаев өзінің кейін дүниежүзіне тараған даңқ сапарын бастаған. Өмірінің ең бір ғажайып қарапайым жұмыскер шағын, арман, қиялға толы жастық кезеңін, ең тәтті күндерін осы Қарсақбайда бастан кешірген. Ірі адамдардың, зор тұлғалардың кейінгі даңқына әрекет бастау бұлағы, әдетте, алғаш бесік болған мекен, орындар болатыны белгілі.

Қарсақбай – Жезқазған. Бұл екеуі егіз ұғым. «Қарсақбай десек, Жезқазған дегеніміз, Жезқазған десек, Қарсақбай тұрады есте». Толқынды бұйра шашты, бүйрек бет, еркше сымбатты жазушы Медеу Сәрсекеев айтқандай, нағыз қазақ осы деп шетелдік өкілдерге ұялмай көрсететін тұлға – Қаныш ата бейнесін көзге елестеткенде де көңілімізде Қарсақбай, Жезқазған келбеті көлбеңдеп тұрады.

Қарсақбай десе, осы өңірде мыс өндірісімен көзін ашқан талай қазақтың жүрегі шым етер. Себебі, қазір де дауысы дүниенің төрт бұрышына кеткен, елімізде ғана емес, әлемдегі мыс алаптарының қатарынан ойып орын алған «Қазақмыстың» негізгі өндірістік алаңы толассыз ағызып жатқандардың көпшілігінің тамыры сол шаңырақ Қарсақбайда жатыр. Қазіргі жастар болмаса да, аға және орта буын Қарсақбайдың көк тіреген қос тұрбасынан көк түтіні шудаланған замандағы шуағы шалқыған тірлігін ұмытқан жоқ. Сан ғасыр малмен өсіп, малмен өнген қазақтың қара домалағын Қаныштай асылдың қасиетті ізі қалған топыраққа аунатып өсіріп, қайсарлық рух дарытқан, күндіз – түні күркіреп қара мыстың теңін қомдап қана қоймай, көрік кеудесінде қайнатып, еңбек адамының нағыз кенін сомдаған Қарсақбай болатын. Жұмысшының нағыз сойы болып сомдалған сол қарсақбайлық қарадомалақтардан кейін, Жезқазған мыс қорыту зауыты толық қуатында іске қосылып, қарашаңырақтан қалаулы көш бетін осында түзегенде, өздерінікінен әлдеқайда күрделі технологияны аз уақытта қиналмай игеріп, именбей ілгері сүйреп кеткендердің бір кездері аңыз болып ауызда жүргені – өз алдына[2].

Жоғары оқу орнын өндіріс инженері мамандығы бойынша бітіріп, арнайы жолдамамен Қарсақбай мыс қорыту зауытына келген Қадыр Мәткенұлы қарапайым жұмысшы мамандығынан бастап, бригадир, өндіріс шебері, учаске бастығы, инженер қызметтерін атқара келіп, зауыт директорлығына дейін көтерілді. Адал еңбегімен абыройға бөленіп, еңбек үстінде шыңдалды. Ол басқарған ұзақ жылдардан бері зауыт көрсеткіші үнемі жоғары өрлеумен келеді[3].

Қадыр ата – елге сыйлы, қадірлі жан. Біздер бұл кісіні ел ағасы, халықтың қамқоршысы ретінде құрмет тұтып, мақтан етеміз. Ең бастысы – өңдірістің шебер ұйымдастырушысы ғана емес, қарапайым халықтың мұң –мұқтажының жоқтаушысы дер едік. Нарық келіп, қаншама қиындық туғызып тұрса да, өзге жерлермен салыстырғанда, қарсақбайлықтардың әлеуметтік – тұрмыстық жағдайы едәуір жақсы.

Қашаннан тарихы бай елді мекен,

Қарсақбай – Қарашаңырақ, саялы өлкем.

Басқарған мыс зауытын осы елдің,

Атамыз – Қадыр ата неткен көркем!

Осы бір мақтан еткен ұлы ата,

Асқар таудай келіпті жетпіс жасқа.

Елімнің қариялары бата берді,

Көгеріп батаменен, 100 ді жаса.

Барлық халық атынан атамызға,

Зор денсаулық тілейік біріміз де.

Сен бар болсаң, Қарсақбай өркен жайып,

Сен бар болсаң, жайдары боламыз да!

Болмайды сізде жайлар алабөтен,

Сізге мен пәк көңіліммен қарап, сенем.

Айтуға тілегімді жетілдіріп,

Ауызға сөз де оралмай қалады екен.

Республикамыздың Түсті металлургиясының қара шаңырағы – Қарсақбай мыс қорыту зауыты. Саф алтындай сары мысымен әлемге әйгілі болған бүгінгі Үлкен Жезқазғанның…