Қазақ тарихындағы көрнекті әйелдер туралы мақала

Қазақ тарихындағы шоқтығы биік нәзік жандылар

Қазақ тарихының сахнасында өз заманының қиыншылықтарына қарамастан, ұлы жетістіктерге жеткен, елге пайдасын тигізген, тарихта ойып тұрып орын алатын нәзік жанды әйелдер өте көп. Олар саясатта, ғылымда, өнерде, соғыста, басшылықта, спортта және қоғамның түрлі салаларында ерекше орын алған. Ендеше, сол жандар жайлы айтып өтсем.

Олардың бірі де бірегейі - сақ патшайымы Томирис. Қазақ даласында өмір сүрген сақ тайпаларының патшайымы. Оның есімі жауынгерлік ерлігімен мәңгілікке тарихта қалды. Ол Кир II бастаған парсы әскерлеріне қарсы күрес жүргізіп, жеңіске жеткен. Тіпті, әлем тарихшысы римдік Помпей Трог: «Әйел де болса да, жаудың шапқыншылығынан қорыққан жоқ», - деп пікір қалдырған. Томиристің ерлігі еркіндікке деген сүйіспеншіліктің символына айналған, сірә.

Келесісі - Абайдың сүйікті жары Әйгерім. Ол тек ұлы ақынның серігі ғана емес, оның шығармашылығына шабыт берген ерекше тұлға болды. Әйгерімнің сұлулығы мен әншілік өнері жайлы күллі қазақ елі білген дейтін болсам, қателеспеспін.

Бұланбайқызы батыр Айбике қыздың да есімі – ел аузында. Ол Абылай ханның жау тылындағы барлаушыларының басшысы болған. Қоңтайшының «қолға түскен тұтқын күңі», күтушісі Айбике Абылайға маңызды мәліметтерді астыртын жіберіп отырған. Тарбағатай мен Алтайдағы, Есілдегі жаудың күшін және олардың орналасқан жері туралы құпия ақпараттар, әрине, Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай бастаған қазақ елінің басшыларына өте қажет еді. Айбике алғыр ойлы, ержүрек қыз болған. Қалмақ тілін жетік білген. Тарбағатай мен Алтай тауы өңірінде, Зайсан, Марқакөл алабында, күндіз де, түнде де, тұманды, боранды күндерде де адаспай жүре беретін «жер шолғыштығымен» аты шыққан. Жоңғар мемлекеті құлағаннан кейін 1757-1758 жылдар шамасында ата мекеніне оралған. Құдай қосқан қосағы - белгілі Бұланбай палуан.

Абылайқызы Айтолқын батыр - ерте заманда Отан үшін жау қолынан қаза тапқан батыр қыз. Айтолқынды мәңгі ұмытпау үшін халық оған арнап әдемі сұр тастан сәулетті күмбез орнатқан. Ол күмбез - Ақтөбе облысындағы Терісбұтақ өзенінің бойында. Айтолқын батыр туралы халық аузында айтылатын аңыз-жырлар да аз емес. Оның кейбірі орыс тіліне де аударылды.

Ақбикеш - Кіші жүз құрамындағы Байұлы тайпасының Алшын руынан шыққан көріпкел, ержүрек, батыр қыз. Ақбикеш батыр қыз сыртқы елдің басқыншылары қанды жорық жасап, елді шапқанда, елдің ер-азаматтарымен қатар бостандық соғысына қатынасып, ерлік көрсетуімен жау қолында мерт болады. Есім хан жасақтарының Бұхара, Қашғар уәлаяттарына, Құба қалмақ жорықтарына көп көмектескен. Ақбикеш еліне оралған соң, Қаратау өңірінен биік мұнара тұрғызып, жауын осы қарауыл мұнарадан қарап тұрған. Мұнара «Ақсүмбе» деген атпен тарихшы Шараф әд-Дин әл-Жүздінің «Зұфар-нәмесінде» айтылады. Әмір…