Орал газеті мен ашық хаттың тарихи маңызы туралы мақала

«Орал» газеті және оның ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамының қоғамдық-саяси өміріндегі рөлі қазақ журналистикасының тарихында маңызды орын алады. Басылым қоғамдық пікірді білдіріп, саяси пікірталас алаңы болып, жер мәселесі, қазақ халқының құқығы және Ресей империясының аграрлық реформалары секілді өзекті мәселелерді қамтыды. Газетте жарияланған материалдардың ішінде жоғарғы билікке жолдаған «Ашық хат» ерекше орын алады. Бұл хат отаршылдық саясаттың күшеюі жағдайында өз халқының мүддесін қорғауға ұмтылған Бақытжан Қаратаев сынды қазақ зиялыларының жан дүниесінің зары болды.

ХХ ғасырдың басы қазақ халқының өмірінде елеулі әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерістермен ерекшеленді. Орта Азиядағы үстемдігін нығайтуға ұмтылған Ресей империясы орыс шаруаларын қазақ жеріне көшіруге бағытталған қоныстандыру саясатын белсенді жүргізді. Әсіресе Столыпин тұсында күшейген бұл саясат қоныс аударушыларға беру үшін жергілікті халықтан жерді жаппай тартып алуға әкелді. II Мемлекеттік Думаға қатысқан Бақытжан Қаратаев секілді қазақ депутаттары осы мәселеге назар аударып, өз халқының құқығын қорғауға ұмтылды.

Бақытжан Қаратаев қазақтың алғашқы заңгерлері, депутаттардың бірі ретінде қазақ халқының құқығы үшін белсенді күрескер болды. Оның Мемлекеттік Дума мәжілістерінде сөйлеген сөзі қазақтардың көшпелі өмір салтына кері әсерін тигізіп, дәстүрлі жерлерінен айырған қоныстандыру саясатына қарсы бағытталды. Орыс шаруаларын қоныстандыру жергілікті халықтың мүддесі ескерілмей жүргізіліп, әлеуметтік-экономикалық күрделі проблемалар туғызғанына назар аударды.

«Ашық хат» – қазақ зиялыларының жүргізіліп жатқан қоныстандыру саясатына наразылығын білдіріп, қазақ халқының өз жеріне деген құқығын қорғайтын билікке ашық үндеу түрі. Бұл хат беттерінде жарияланған «Орал» газеті қоғамдық пікірді білдірудің маңызды құралына айналды. Хаттарда тіршілігі жайылымға еркін қол жеткізуге, көшпелі өмір сүру мүмкіндігіне байланысты болған қазақтардың отырықшы халықтың пайдасына жерінен айырылуының әділетсіздігі баса айтылды.

Әсіресе, Мемлекеттік Думаға жолданған осындай хаттардың бірінде Бақытжан Қаратаев пен оның серіктері Ахмет Бірімжанов, Шаймерден Қосшығұлов, Темірғали Нұрекеновтердің қоныс аударумен ушығып кеткен аграрлық дағдарыс мәселесін көтеруі ерекше мәнге ие. Олар көшпелілердің өмірі мен мәдениеті үшін апатты салдарларсыз өз жерлерін иеліктен шығаруға болмайтынын түсіндірді. Сондай-ақ хатта қазақтардың орыс шенеуніктері қателескендей «бос» өмір сүретін көшпелілер ғана емес, өмірі табиғи жағдайлармен тығыз байланысты…