Қасым Аманжолов лирикасының көркемдігі туралы мақала

ҚАСЫМ АМАНЖОЛОВ ЛИРИКАСЫ ТІЛІНІҢ ҚӨРКЕМДІГІ

Хамзина Сагиныш Аскаровна

қазақ тілі пәнінің оқытушысы, Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің жанындағы көпсалалы колледжі, Қазақстан, Көкшетау

[email protected], 87021450827-87780782699

Аңдатпа: мақалада қазақ поэзиясының көрнекті өкілі, халқымыздың дарынды ақыны – Қасым Аманжолов лирикасы тілінің кейбір көркемдік ерекшеліктері жайлы сөз етілген. Қасым поэзиясында қолданылған сөз қолданыстардың мәтін ішіндегі қызметі, берілу жолдары қарастырылған. Мақалада келтірілген өлеңдерден ақынның азаматтық тұлғасын, адами қуанышы мен қайғысын, сырлы сезімі мен құпия сырын, былайша айтқанда, Қасымның адамдық бітімі мен ақындық болмысын бар қырынан танимыз. Әсіресе, ақынның өлеңге өзгеше құрметпен қарауы - оның ұлы мақсатын айқын танытады

Кілтті сөздер:өлең, метафора, тілдік тұлға, пікір, лирика

Қазақ өлең өлкесінде өзіндік мәнерімен, сөз - образдар жасаудағы сонылығымен, шынайылығымен, ұтқырлығымен, байқағыштығымен өткір де кесек сөйлейтін, сөз құдіреті арқылы өлеңнен өрнек салған, жаңа, соны қолданыстар қолданып, образдылықты кеңінен аша түскен, айтар ойын дәлдікке, ықшамдылыққа, құрған:

«Мен дауылдың ұлымын,

Тұра алмайтын дауылсыз» - деп жырлаған Қасым еді. Қасым Аманжолов лирикасы өзінің сыршылдығымен, әуезділігімен, көркемдік қуаттылығымен, сөз ойнатудағы шеберлілігімен айрықша көзге түседі. Ақынды елге танытқан оның лирикалары болатын.

Ей, тәкаппар дүние,

Маған да бір қарашы!

Танисың ба сен мені,

Мен – қазақтың баласы!

Тәкаппар ұлы дүние,

Қазақ деген – мен деймін.

Мылтығыңды ұсынба,

Қолыңды ұсын, кел деймін!

Бұл өлеңнен ақынның азаматтық тұлғасын, адами қуанышы мен қайғысын, сырлы сезімі мен құпия сырын, былайша айтқанда, Қасымның адамдық бітімі мен ақындық болмысын бар қырынан танимыз. Әсіресе, ақынның өлеңге өзгеше құрметпен қарауы - оның ұлы мақсатын айқын танытады.

Өкінбен мен де бір күн өлемін деп,

Өкінем ұқсата алмай келемін деп,

Күніне жүз ойланып, мың толғанам,

Өзіммен бірге өлмесін өлеңім деп, – жырлайды ақын.

«Өзім туралы» өлеңі адамның рухани жан дүниесін терең ашады. Ол - жеке тағдыр мәселесін көркем жинақтау, өз деңгейіне көтерген философиялық лирика. Мұнда бәрі бар - өршілдік, тағдырдан тарыққандық, өлеңнің өлместігіне сенген сенім, өмірдің күнгейі мен көлеңкесін таразылаған шындық. Олар ақынның дүние, тіршілік туралы таным-толғанысын айқындай түседі. «Поэтикалық өрнек сөзден өріледі» - [1, 205] деп ғалым Р.Ғ.Сыздықова айтқандай поэзия – образды сөйлем, көркем де айшықты тіл. Сондықтан кез келген қаламгердің өрнекті сөз оралымдарының құпиясын зерттеген сайын ашыла түседі. Қасым Аманжолов лирикасы тілінің көркемдігіне тоқтала отырып, ақын қолданған сөз қолданыстардың қолданылу мүмкіншілігі айқын көрінеді. Ақын тілінің табиғатын ашатын, суреткерлік шеберлілігін танытатын – оның тілінде қолданылған көріктеу тәсілдері. Қасым өлеңдерінде бұрын тілімізде кездеспейтін метафоралардың қолданысынан образ ашуда ерекше сөз қолданыстарын қолданғанын байқаймыз. Ғалым З.Қабдоловтың пікірінше: «Метафора (ауыстыру) дегеніміз – сөз мәнін өңдендіре өзгертіп айту, суреттеліп отырған затты немесе құбылысты айқындай, ажарландыра түсу үшін оларды өздеріне ұқсас өзге затқа не құбылысқа балау, сөйтіп суретт

Жырымды да жасымды,

Бір сығып мен тастадым.

Жайнап қайта ашылды