Қасым Аманжоловтың өмірі мен шығармашылығы

Дәріс тақырыбы: Қасым Аманжолов шығармашылығы. Дәріс мазмұны:

Қ. Аманжоловтың шығармашылық өмірбаяны.

Қ. Аманжолов шығармаларындағы саяси-әлеуметтік тақырып.

Қ. Аманжолов поэзиясының көркемдік поэтикасы.

Қазақтың қара өлеңінің жыр керуені ХХІ ғасырға аяқ басты. Оның бастау бұлағында халықтың аса бай ауыз әдебиеті, бабаларымыздың тасқа қашап жазып кеткен асыл жәдігерлері, жыраулық поэзияның інжу-маржандары жатқандығы ғылыми дәлелденді. Ал жазба поэзия туралы сөз еткенде, ең алдымен ұлы Абай жырлары жадымызда жаңғырып тұрады. Сол Абайдан соңғы ақындар ішінде алдымен ауызға ілінетіні Мағжан мен Ілияс сияқты біртуарлар екендігі де айтылып та, жазылып та жүр. Олардан кейін қазақ өлеңіне тың леп, жаңа дауыс әкелген Қасым Аманжолов десек, ақиқатқа жүгінгеніміз болар.

Қасым ақын 1911 жылы Қарағанды облысының Қарқаралы ауданында дүниеге келеді. Жастай жетім қалған ол Семейдегі интернатқа түседі. Сонда сауат ашады. 1927–1930 жылдары Семей малдәрігерлік техникумында оқиды. Одан соң Орал қаласындағы педагогикалық институтта, біраз уақыт Ленинградтың (Санкт-Петербургтың) орман шаруашылығы институтында да білім алады. Бірақ оны денсаулығына байланысты бітірместен, 1932 жылы Алматыға келіп, «Лениншіл жас» газетіне қызметке орналасады.

Дәл осы кезден бастап оның өлеңдері баспасөз бетінде жиі көрінеді. Қалың оқырман Қасымды ақын ретінде 1936–1938 жылдары ғана тани бастаған. Алғашқы жеке өлеңдер жинағы «Өмір сыры» деген атпен 1938 жылы жарық көреді. Бұдан басқа өзінің көзі тірісінде «Гроза» (орыс тіліне аударған Дм. Снегин) – 1946, «Дауыл» – 1948, «Балбөбек» – 1949, «Стихи» (орыс тілінде) – 1949, «Нұрлы дүние» – 1950, Таңдамалы шығармалары – 1952 жылдары тасқа басылып шығады.

Әр өлең кітабы шыққан сайын Қасым ақын жырлары байтақ қазақ даласына кең құлаш ұрып, жайыла түседі. Әсіресе «Дауыл» кітабындағы өлеңдері ақынды бұрын ешкім шықпаған биік шыңға шығарады.

Биылғы жылдың 10-қазанында Қасым Аманжоловтың туғанына 100 жыл толды. Осы ретте Қасым өмірдерегіне, оның шығармашылығы туралы айтылған кейбір бағалы пікірлерге, оның мәңгі өшпес өлеңдеріне бүгінгі ұрпақ көзімен қайта бір зер сала қарап, сол ойларымызды оқырманмен бөліскіміз келді.

Қасым небәрі 44 жасында өкпе ауруынан мезгілсіз дүниеден озғаннан кейін, Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан 1955 жылы Шығармаларының толық жинағы үштомдығының бірінші томы жарық көріпті. Кітаптың алғысөзін Тәкен Әлімқұлов жазып, түсініктемелерін Есмағанбет Исмаилов әзірлеп, жалпы редакциясын Сырбай Мәуленов басқарған екен. Ақын замандастары сол кездің өзінде Қасымның орнының ойсырап қалғандығына өкініш білдірген.

Ұлы жазушы Мұхтар Әуезов бір топ ақынға мінездеме береді: «Қырғи тілді Асқар, сыршыл үнді Әбділда, майда қоңыр Ғали, басым сөзді Тайыр, күйлі-мұңды Қасым, ізденгіш те тапқыш Хамит, өзіне бөлек сырлы сазды Сырбай, салқын ойлы Саин».Осындағы Мұқаңның дуалы аузына іліккен «күйлі-мұңды Қасым» жырлары өзінің өміршеңдігімен бүгінге дейін қазақтың өлең көшін алға сүйреп келе жатқан құдіретті күшке, рухты, өршіл, өжет, жалынды, лепті қасиеттерге суарылғандығын өмірдің өзі дәлелдеп отыр.

Қасымның замандас інісі, асқан шебер сөз зергері Тәкен Әлімқұлов ойлары әлгіндегі Әуезов айқындамасының ілікті жалғасындай әсерге бөлейді: «Қасым поэзиясы домбыраның сағағынан күмбірлеп сорғалаған қоңыр күйге ұқсайды. Бұл күйден көңілінің санасы барлар әрқашан да мол ләззат, нәр алып, кең тыныс табады. Қаншама тыңдасаң да жалықтырмайтын өміршіл күй, бұл! Сезіміңді тереңдетіп, мейріміңді молайтып, қиялыңа қанат қақтыратын, жаныңды шабыттандыратын Қасым поэзиясы жаңарған өмірге әржақты жараса бермек. Сондықтан да өлімнің құшағына сыймайтын ақындардың бірі өзіміздің Қасым деп білеміз.

Қасым өз халқының, өз қоғамының, өз дәуірінің шежіресі ретінде мәңгі өшпес шындықтарды тарихқа қалдырды... Тауға шығып, жаңарған кең далаға қарасақ, қатарымызда Қасым тұрғандай көрінеді. Рауандап атқан «таң жеңгені», «қанаты қанға малынған ақша бұлтты», кешкі шымқай арайды көргенде Қасым есімізге түседі. «Алыстағы нажағайдың қара түнгі қанаты» жарқылдағанда, аспан сатұр-сұтыр жарылғанда, дауыл ысқырып соққанда арасында Қасым жүргендей сезіледі. Сіркіреп жаңбыр жауғанда ақын жаны ауамызда қалықтап жүзіп жүргендей болады. Қарауылға тұрған ай да, заңғарда жүзген жұлдыз да, Сарыарқа жақтан ескен жібек қанат самал да Қасымды есімізге салады... Қайда жүрсек Қасымның жыры, Қасымның әні жадымыздан шықпайды». Жүрек толқытарлық, жан тебірентерлік осы жолдарды оқығанда, Қасым ақынның құдіреттілігін сезінгендей боласың. Шынында да бүгінгі ұрпақ Қасым жырларына қазір үңілсе де, сондай күй кешетініне риясыз сенесің. Ол үшін әр оқығанда, әр қырынан көрінетін, оқыған сайын жаңа бір тылсымы, тосын бір жұмбағы ашылатын Қасым әлеміне сүңгисің. Ондайда тек ақынның қаламынан туған жырларына жүгіну керек-ақ.