Мұқан Иманжановтың өмірі мен шығармашылығы

Дәріс тақырыбы: Мұқан Иманжановтың өмірі мен шығармашылығы

Дәріс мазмұны:

Мұқан Иманжанов өмірі мен шығармашылығы

Шығармаларының көркемдік ерекшелігі

Мұқан Иманжановның балалар әдебиетіндегі алатын орны

Мұқан Иманжанов 1916 жылы Қарағанды облысы Жезді ауданында дүниеге келген. 1938 жылы республикалық радиокомитеттің әдеби-драмалық хабарлар тарату бөлімінде редактор болып, журналистік мансабын бастайды. 1944 жылы "Социалистік Қазақстан" республикалық газетінде, онан соң "Пионер" журналында қызмет атқарады. 1948 жылы Мұқан Иманжановтың "Жастық" атты әңгімелер жинағы жарық көреді. Ал 1952 жылы "Таныс қыз" әңгімелер жинағы басылған. Қазақ жастары арасында жазушының "Алғашқы айлар" повесі танымалдыққа ие болды. Онда автор ескі мен жаңаның күресінінің, жас педагогтардың алғашқы қадамдарының шынайы келбетін көрсеткен. 1955 жылы аталған повесть Мәскеуде жарық көрді. Өмірінің аяқ тұсына тақау Мұқан Иманжанов "Жұлдыз" журналында "Сөнген шала" пьесасын жариялаған. Пьеса сатиралық комедия жанрында жазылған. Мұқан Иманжанов 1958 жылы Алматы қаласында дүние салған.

Балалар әдебиетінің дамуына мол үлес қосқан жазушы Мұқан Иманжановтың дүниеге келген жері — Қарағанды облысы, Жезді ауданы. Халқымыздың тарихындағы қасіретті жылдар болашақ жазушының балалық шағына, келешек өміріне өшпес әсер етті. 1935-1938 жылдары Алматыдағы есеп-санақ техникумында экономикалық білім алады. Әдебиетке деген құштарлықтың әсерімен журналистика, әдебиет айдынында құлаш сермейді. Республикалық теле-радио хабарлар тарату комитетінде (1938-1941), «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде (1942-1949) алғашында әдеби қызметкер болып еңбек жолын бастаған. Жазушының жылы сезімді, тілі тартымды туындылары кезінде лайықты бағаланды. Тәжірибе жинақтап, қаламы төселгеннен кейін аталған газетте бөлім меңгерушісі, одан кейін 1949 жылдан бастап, 1958 жылға дейін қазақ балаларының сүйікті басылымына айналған «Пионер» (қазіргі «Ақ желкен») журналында бөлім меңгерушісі болды.

Оның қаламынан заман шындығын бейнелеген, әлеуметтік-моральдық мәселелерге назар аударған бірталай әңгіме, повестер туды. Қызмет істеп жүрген кезінде жазуға деген ынтасы бар талапты жас қаламгерлерге қалтқысыз қамқорлық жасап, ағалық ақыл-кеңесін аямай, әдебиеттің жас мамандарын баулып, тәрбиелеуге көп еңбек сіңірді. Балалар мен жасөспірімдер, жастар әдебиеті мамандарының аз кезінде жаңа есімдерді шығаруға, әдебиетіміздің кешеуілдеп жатқан саласына көп күш-жігерін жұмсады.

Жазушының әңгімелері, очерктері «Жастың» (1948), «Тыңдағылар» (1956), «Таныс қыз» (1957) атты жинақтарында жарық көрді. «Сөнген шала» (сатиралық комедия, 1957), «Менің махаббатым» (пьесалар, 1960), «Көк белес» (аяқталмаған роман, 1960) атты кітаптары басылды.

Қайтыс болғаннан кейін 2 томдың шығармалары (1977), естеліктер мен хаттардан құрастырылған «Өркен» (1980), әңгіме, повесть, пьесаларының кезекті басылымы (1980) және т.б. жинақтары оқырманға ұсынылды.

«Алғашқы айлар». Мұқан Иманжановтың кезінде әдеби қауымның назарын аударған, жұртшылық жылы қабылдаған туындысы — «Алғашқы айлар» повесі 1950 жылы жарық көрді. Осы шығармасы үшін Мұқан Иманжанов Жамбыл атындағы республикалық бірінші жүлдеге ие болды. Жазушының жаңа көркемдік ізденісі арқылы қазақ әдебиетіне жаңа бейнелер келді, өз кезінің зәру мәселелері көтерілді.

Шығарманы жазар алдында автор Л .Толстой, М.Горький және т.б. атақты классик жазушылардың шығармаларын, К.Ушинский, А.Макаренконың кең тараған педагогикалық еңбектерін байыптап оқыған. Биология, ботаника, физика және т.б. мектепте өтетін жаратылыстану ғылымы саласындағы пәндермен танысқан. Соның нәтижесінде соғыстан кейін енді-енді ес жиып, еңсесін көтеруге бет алған еліміздің күн тәртібінде тұрған көкейтесті мәселелерді көтеруге күш салды. Ол кезде әдеби шығарманың идеясына, көркемдік мазмұнына айрықша мән берілетін. Осы талаптан ешбір қаламгер ауытқып кете алмайтын.

Жазушы өзі айтарлықтай жақсы білетін өмір шындығын көрсету арқылы тарихи аласапыраннан енді құтылған елдің ертеңгі келбетіне, келешегіне айналатын жас ұрпақты қалай жаңаша тәрбиелеу керек деген өзекті сауалға жауап іздейді. Повестің бас кейіпкері Жақыпбек Әділбеков педагогикалық оқу орнын бітіріп, бейтаныс ауылға келген соң, мектеп директоры Күдері Қадіровпен танысады, бұрынғы бірсарынды оқу машығын өзгертуге ұмтылады. Осы жолдағы қиындықтар — дәуірдің ауыртпалықтары, уақыт талабына бейімделгісі келмей, бойы үйреніп кеткен мимырт тірлігінен бір сәт те қол үзгісі келмейтіндер аз емес еді. Кері тартатындардың кедергілері, ескі тірліктің қамытына мойынсынып, бұйығып қалған жекелеген ұстаздар мен жаңалыққа жаны құмар Жақыпбектің арасында қайшылықтар басталады…

Повесте Жақыпбекке қатысты ересектер өмірі бірінші желіге айналса, Сапар Баймүратов, Сейтен Жанғабылов тағы басқа оқушылар қатысатын екінші желі арқылы балалардың өзіндік қызыққа толы дербес өмірі бейнеленеді. Көлемді повесте көрінетін жиырма шақты кейіпкердің қай-қайсысы да өз келбетімен көрінеді. Олардың да тірлігі, қарекеті мен әрекеті мектептің оңу ісі меңгерушісі болған Жақыпбектің мақсатты тірлігімен сабақтасып жатады.

Қолда барға тоқмейілсімей, күнделікті қарапайым, қайталана беретін қарабайыр тірлікке жаңа леп енгізуге жас мұғалім Жақыпбек қашанда құштар. Сол құштарлықтан қуат алған Жақыпбектің қалыптасып қалған үйреншікті өмірге көңілі көншімейді. Жинаған білімі мен алған тәліміне сүйеніп өрге бастайтын жаңа қадамдар жасағысы келеді. Сондықтан болар, елу бес-алпыстар шамасындағы, самайына ақ кірген, «бурыл шашты, бет терісі қалың, көзі шегірлеу, орта бойлы» мектеп директоры Күдері және дағдылы тәртібінен айнымай, бірқалыпты жүріспен салпаңдап күн кеше беруге бейім, жаңалық іздеп, жан қинауға құлықсыз тарих пәнінің мұғалімі Батырбай Жауынбаев сияқтылармен арадағы тартыс күрделене түседі. Шырмауықтай бұралып, балақтан тартатын бойкүйездікпен мұндай күрес — Жақыпбектің жаңа өмірдегі «еншісі».

Бейтаныс ауылдың өміріне етене араласып, алғашқыда әдеп сақтаған Жақыпбек жаңа әлеуметтік ортаның жағдайын біліп, айналасын біршама барлап алады. Содан соң мектеп ұжымымен, колхоз басшыларымен, ауыл еңбеккерлерімен жақынырақ танысады. Әрқилы зәру…