Қасым ханның қасқа жолы туралы мақала 10-сынып

ҚАСЫМ ХАН ЖӘНЕ «ҚАСЫМ ХАННЫҢ ҚАСҚА ЖОЛЫ» АТТЫ ӘДЕТ-ҒҰРЫП ЗАҢДАРЫ

Галиева Н.С.

Мақалада қазақтардың атақты ханы – Қасым хан туралы және оның әдет-ғұрып ережелеріне негіздеп жасаған «Қасым ханның қасқа жолы» атты заңдар жинағы туралы мәселеге көңіл бөлінеді. Бұл кезең Қазақ хандығының ең күшейген кезеңі ретінде тарихта қалды.

В статье уделяется внимание своду законов хана казахского народа – Касым хана «Светлый путь Касым хана» основанная на правилах обычаев и традиции. Этот период остался в истории как период рацвета Казахского народа.

In the article, it is addressed to the problem of famous Kazakh khan Kassym khan and his laws collection «Kassym khan path of light», based on customs and traditions rules. This period remained in the heyday of the Kazakh Khanate

Тірек сөз. Шығыс Түркістан, Ақ Орда, Мауереннахр, Дешті Қыпшақ, ру, тайпа

Қасым хан – Керей ханның немере інісі Жәнібектің ортаншы ұлы. Қазақ хандығы Қасым ханның билігі кезінде шарықтай түсті. Алғашында Керей ханның баласы, тақ иесі Бұрындық ханның атты әскеріне қолбасшылық етті. Қан майданда асқан ерлігімен көзге түсті. Бұрындық хан көз жұмбай тұрып-ақ таққа Қасым хан отырды. Қасымның хан сайлануымен билік Жәнібек ұрпағына ауысады. Қасым көптеген шайқастарда ерлігімен көзге түскен батыр, тапқыр қолбасшы болды. Ол хандық құрған 1511-1522 жылдары қазақ қоғамы жоғары сатыға көтеріліп, ең қуатты мемлекетке айналды. Ханның басты мақсаты бейбіт өмір кешу болатын. Қасым Моғолстан ханы Сұлтан Сайдпен достық қатынаста болды. 1513 жылы Сұлтан Сайд Ташкентке біріккен жорық ұйымдастыруды ұсынды, бірақ Қасым бұл ұсыныстан бас тартты.

Көршілес рулар мен тайпалар Қасым ханның атақ-даңқын, кемеңгерлігін естіп, өз еріктерімен келіп қосылып жатты. Оның қол астында қарайтын жерлер мен ру-тайпалардың саны ұлғая берді. 1514 жылы Моғолстан билеушісі Сұлтан Сайд Шығыс Түркістанға кеткен соң қазақ ханының Жетісудағы билігі нығая түсті. Осылайша хандықтың шекарасы оңтүстігінде Сырдарияға дейін, оңтүстік-шығысында Жетісудың едәуір бөлігін, солтүстік-батысында Жайық өзені аңғары мен солтүстік шығысында Ұлытау және Балқаш көлінен өтіп, Қарқаралы тауларының сілемдеріне дейін кеңейді.

Моңғол шапқыншылығынан кейін барлық дерлік қазақ рулары мен тайпалары бір мемлекетке бірікті. Қасым ханның қол астындағы халық саны миллионға жетті. Қасым хандығы көптеген елдерге танылды. Еуропаның бірнеше елдерімен (Қырым, Астрахан, Қазан, Мәскеу) дипломатиялық қатынас орнатты. Жан-жақты білгірлігінің, саясаткерлігінің арқасында 1516-1517 жылы Мұхамед Шайбанидың әскерін тас-талқан етіп жеңіп, Оңтүстік Қазақстан аумағы үшін шайбанилықтармен талас-тартыста басымдыққа жетті. Қасым хан қалың қол жинап, Ташкентке жорыққа шықты. Сүйініш қожа хан әскерімен Ташкент түбінде болған шайқаста Қасым хан жарақаттанып, кейін шегінді. Қасым хан 1518 жылы (кей деректерде 1523/24 жыл) Сарайшық қаласында қайтыс болды.

Мұхаммед Хайдардың жазбаларына қарағанда, Қасым хан 1518 жылы қайтыс болған. Ал Тахир Мұхаммед өзінің «Раузат-ат Тарихирин» атты еңбегінде Қасым ханның өлген уақыты 1523-1524 жылдар деп көрсетеді. Қадырғали Қосымұлы Жалайырдың сөзі бойынша, Қасым хан Сарайшық қаласында қаза болған. Қасым хан өлгеннен кейін, өзара қырқысулардың өрши түсуіне байланысты, Қазақ хандығы біраз әлсіреді, ал моғолдар мен қазақтардың арақатынасы өзгерді. XVI ғасырдың бірінші ширегінде қазақ атын жер жүзіне жеткізген Қасым хан есімі қазақ халқының тарихи санасында мәңгі орын алып, осы уақытқа дейін сақталып келе жатыр.

Қасым хан әдет-ғұрыптық заңдарға арқа сүйеп, тарихқа «Қасым ханның қасқа жолы» деп енген өзі дайындаған Дала заңының көмегімен ел басқарды. Бұл қазақ ұлтында тұңғыш жасалған заң еді. Заң бес тараудан тұрды. Заңда Құран талаптарына қайшы келмейтін қазақи әдет-ғұрып ерекшеліктер сақталып, сол кездегі қазақ жұртының табиғатына сай етіп жасалған болатын. Қазіргі күні кейбір мәтелдер сол заңның тармақтарынан алынған.

Оның жасалуына себеп болған жағдайлар мыналар:

1. Қасым ханның билігі тұсында Керей, Жәнібек және Бұрындық хандар кезіндегі қазақ қоғамы анағұрлым жоғары сатыға көтерілді;

2. Қазақ халқының этникалық территориясы толығымен біріктірілді;

3. Хандық билік этникалық территорияға толық тарап, рөлі артты;

4. Қазақ хандығының жаңа қалыптасқан жағдайына бұрынғы әдет-ғұрып заңы сай келмейді.

Міне, осы аталған себептер «Қасқа жолды» дүниеге әкеледі. Бұл заңның жазбаша мәтіні болмаса да қазақ есінде заң атының жарты мың жыл бойы сақталуы «Қасқа жолдың» қазаққа өте қонымды, қоғамдық қатынастарға үйлесімді болғанын көреміз.

Қасым хан тұсында Қазақ хандығының едәуір нығайғанына қарамастан, ол орталықтандырылған мемлекет ретінде әлсіздеу болды. Өйткені ол, Қасым хан қайтыс болғаннан кейін бірден байқалды. Қазақ сұлтандары мен феодалдарының оқшаулануы айқын аңғарылып, өзара қырқыс басталды. Қасым хан өлген 1520 жылдардың басынан, оның ұлы Хақназар билікке келген 1538-ші жылдар аралығы, Қазақ хандығының тарихында «Уақытша әлсіреу кезеңі» деп аталатындығы соның айғағы.

Үлкенге бағыну дәстүрін ұстанған нағыз дала ұлы ретінде Қасым әкесінің үлгісі бойынша бастапқыда барлық жағынан Бұрындық ханға бағынып, оған бас иіп жүрді. Бірақ, 1511 жылы Бұрындық ханның Мұхаммед Шайбани ханмен болған кезекті соғысынан кейін, Қасым хан барлық жауапкершілікті өз қолына алды. Яғни, хандық билікті басқаруды Бұрындық ханнан тартып алды. Сөйтіп, бүкіл Шығыс Дешті Қыпшақтың билеушісіне айналды. Бұл туралы Мырза Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-Рашиди» деген еңбегінде былай деп айтылады: «Қасым хан бүкіл Дешті Қыпшақтың әміршісіне айналды және онда құдіретті және даңқты болғаны сонша, бұндай атаққа Жошы ханнан кейін ешкім ие болған емес» [1].

Бұл жерде мынаны ескеруіміз керек, яғни Қасым хан туралы мадақтауды тек қана Мырза Мұхаммед Хайдар Дулатидың еңбегінен ғана емес, қазақ ханының көптеген замандастарының да жазбаларында айтылады. Мысалы Камал ад-Дин Бинаи, Фазлаллах ибн Рузбихан Исфахани, Заһир ад-Дин Мұхаммед Бабыр, Хондемир және тағы басқаларын айтуға болады. Олардың айтқан көптеген мақтау, мадақтауларының бірнешеуін келтіре кететін болсақ: «единственный в своем роде богатырь и знаменитый воитель того времени среди казахов»; «Касим оно и светоч рода казахов»; «Касим – один из наиболее выдающихся правителей Дешт-и Кипчака и могущественный властелин того времени»; «он славился своим могуществом и превосходил всех властителей Дешта своей храбростью и многочисленностью подчиненного ему народа» [2, 167 б.]. (Ескерту: бұл айтылған сөздер жоғарыда есімдері аталған ортағасырлық тарихшылардыкі болғандықтан және қазақшаға аударған кезде, олардың берген бағаларының мәні мен мазмұнын жоғалтатындықтан орысша нұсқасынан аударылмай берілді).

Міне, осылайша Қасым ханның тек Қазақ хандығының тарихында емес, бүкіл Дешті Қыпшақ, Мауереннахр, Жетісу және тіпті Шығыс Түркістанға аты шыққан аса құдіретті билеуші болғандығына көз жеткіздік. Жазбаша деректемелерде оны Жошы ханмен теңестіріп, қатар қояды. Сонымен қатар, қол астындағы қазақтардың саны бір миллионға жеткендігі және Қасым ханның үш жыз мың атты әскер шығара алуының өзі көп нәрсені байқатады.

Қасым хан солтүстіктегі көршісі, Алтын Орданың бұғауынан жаңа босап шыққан және отаршыл-империялық бағытты ұстанған Ресеймен терезесі тең саясат жүргізе білді. Мәселен, қазақ хандары ішінен ең алғашқы болып, Ресейдің ұлы князі ІІІ Василийге елші жіберіп, дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Екінші бір жарқын мысалы ретінде, Қасым ханның билік жүргізген кезеңдегі Қазақ хандығының…