ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ, Мұғалім кітабы 6 сынып

Қа­зақ­стан Рес­пуб­ли­ка­сы Бі­лім жә­не ғы­лым ми­ни­ст­рлі­гі ұсынған

Г.Д.Рыс­кел­диева М.Т.Иман­ба­ева С.Қай­ып­жан­қы­зы

ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ

Мұ­ға­лім кі­та­бы

Жал­пы бі­лім бе­ре­тін мек­теп­тің 6-сы­нып мұ­ға­лім­де­рі­не ар­нал­ған әдіс­те­ме­лік құ­рал

ӘОЖ 373 КБЖ 74.268.3 Р 94

Рыс­кел­диева Г.Д., ж.б. Р 94 Қа­зақ әде­бие­ті: мұ­ға­лім кі­та­бы. Жал­пы бі­лім бе­ре­тін мек­теп­тің 6-сы­нып мұ­ға­лім­ де­рі­не ар­нал­ған әдіс­те­ме­лік құ­рал. / Г.Д.Рыс­кел­диева, М.Т.Иман­ба­ева, С.Қай­ып­жан­ қы­зы. – Аста­на: «Ар­ман-ПВ» бас­па­сы, 2018. – 184 бет.

ISBN 978-601-318-112-7

Негізгі білім беру деңгейінің жаңартылған мазмұндағы үлгілік оқу бағдарламасы бойынша жазылған «Қа­зақ әде­бие­ті» оқу-әдіс­те­ме­лік ке­ше­ні­нің құ­ра­мы­на кі­ре­тін «Мұ­ға­лім кі­та­бы­ на» ұзақ мер­зім­ді, ор­та мер­зім­ді және қыс­қа мер­зім­ді жос­пар үлгілері, оқу мақсаттарымен жұмыс істеуге арналған нұсқаулық ен­гі­зіл­ді.

ӘОЖ 373 КБЖ 74.268.3

© Рыс­кел­диева Г.Д., Иман­ба­ева М.Т., Қай­ып­жан­қы­зы С., 2018 ISBN 978-601-318-112-7 © «Ар­ман-ПВ» бас­па­сы, 2018

Бар­лық құ­қы­ғы қор­ғал­ған. Бас­па­ның рұқ­са­тын­сыз кө­ші­ріп ба­су­ға бол­май­ды

АЛҒЫ СӨЗ

Құр­мет­ті әріп­тес­тер! Қол­да­ры­ңыз­ға алып отыр­ған 6-сы­ныпта «Қа­зақ әде­бие­ті» пәнінен сабақ беретін мұ­ға­лім­дерге ар­на­лған әдістемелік құрал «шиыр­шық» қа­ғи­да­ты не­гі­зін­де жа­сал­ған жа­ңар­тыл­ған бағ­дар­ла­ма­ны бас­шы­лық­қа ал­ды. Бұл әр оқу мақ­са­ты­ның жыл сай­ын қай­та­ла­нып, те­рең­де­ті­ліп оқы­ты­луы. Қа­зақ әде­бие­ті пә­ні бағ­дар­ла­ма­сы үш не­гіз­гі дағ­ды­ны бас­шы­лық­қа алып, қа­лып­тас­ты­ ру­ды көз­дей­ді. Бі­рін­ші дағ­ды – тү­сі­ну жә­не жау­ап бе­ру (Т/Ж), екін­ші дағ­ды – ана­лиз жә­не ин­те­рп­ре­та­ция (A/И), үшін­ші дағ­ды – ба­ға­лау жә­не са­лыс­тыр­ма­лы ана­лиз (Б/С). Әр сы­нып бой­ын­ша дағ­ды­лар­ды қа­лып­тас­ты­рып, да­мы­ту үшін оқу мақ­сат­та­ры жүй­есі бе­ріл­ген. Сон­дық­тан бағ­дар­ла­ма мен құ­рал­да бе­ріл­ген оқу мақ­сат­та­ры­ның жүй­есін мұ­ға­лім әр­кез қа­рап, зер­де­леп жү­руі ти­іс. Ұзақ мер­зім­ді жос­парда ұсынылған әр тоқ­сан­да­ғы оқу мақ­ сат­та­ры­ның үйлесімін пай­да­ла­ну­да мұ­ға­лім­ге ерік бе­рі­ле­ді. Осы жос­пар­лар не­гі­зін­де ор­та, қыс­қа мер­зім­ді жос­пар­лар жа­са­ла­ды. Жал­пы жа­ңар­тыл­ған бағ­дар­ла­ма оқу­шы­лар­дың ақыл-ой қа­бі­ле­ті мен тұл­ға­лық қа­си­ет­ те­рі­нің қа­лып­та­суы­на,

ОҚУ МАҚ­САТ­ТА­РЫ­МЕН ЖҰ­МЫС

А/И3. Шы­ғар­ма­да­ғы көр­кем ау­ыс­ты­ру­лар­ды (троп­тар­ды: ме­та­фо­ра, кей­іп­теу, ме­то­ни­мия, ги­пер­бо­ла, ли­то­та, ал­ле­го­рия, ан­ти­те­за, гра­да­ция, ар­нау) анық­тау. 6-сы­нып­та көр­кем­де­гіш құ­рал­дар­дың ішін­де троп түр­ле­рін мең­гер­ту­ге ба­сым­дық бе­ріл­ген. Троп не­ме­се құ­был­ту де­ге­ні­міз – сөз­дер­ді ту­ра ма­ғы­на­сын­да емес, ауыспалы ма­ғы­ на­сын­да қол­да­ну, шын­дық­ты бей­не­леп, кей­де тіп­ті пер­де­леп та­ны­ту, ой­ды өз­гер­тіп, кей­де тіп­ті өңін ай­нал­ды­рып ай­ту. Троп түр­ле­рі: Ме­та­фо­ра яки ау­ыс­ты­ру – сөз мә­нін өң­ден­ді­ре өз­гер­тіп ай­ту. Су­рет­те­ліп отыр­ған зат­ты не құ­бы­лыс­ты ай­қын­дап, ажар­лан­ды­ра тү­су үшін олар­ды өз­де­рі­не ұқ­сас, өз­ге зат­қа не құ­бы­ лыс­қа ба­лау, сөйт­іп ма­ғы­на­сын үс­теу, маз­мұ­нын те­рең­де­тіп, әсе­рін кү­шей­ту. Бұл көр­кем­ де­гіш құ­рал­да ме­та­фо­ра жә­не ме­та­фо­ра­ла­на­тын сөз бо­ла­ды. Сөз – жаң­быр, дау­сым – дау­ыл, әнім – ес­кек, Ой­нақ­тап ба­сы­лай­ын аз жел­де­тіп! (Ә.Найманбаев)

1. Жал­ғау­сыз, жұр­нақ­сыз бір нәр­се­ні екін­ші нәр­се­ге са­лыс­ты­ру, ба­лау, ұқ­са­ту ар­қы­лы жа­са­

ла­ды. Ги­ма­лай – көк­тің кін­ді­гі, Ги­ма­лай – жер­дің түн­ді­гі. (І.Жан­сү­гі­ров)

2. -мын, -мін, -бын, -пын, -сын тә­різ­ді жік­тік жал­ғау­ла­ры ар­қы­лы жү­зе­ге аса­ды. Сен­сің – жан ләз­за­ты, Сен­сің – тән ләз­за­ты. (Абай)

3. еді, едім, едің, екен, ем, м, н тә­різ­ді кө­мек­ші етіс­тік­тер­дің кө­ме­гі­мен ту­ын­дай­ды. Сен жа­ра­лы жол­ба­рыс ең, Мен киік­тің ла­ғы ем. (Абай)

4. бей­не, тең се­кіл­ді сөз­дер ар­қы­лы жа­са­лы­на­ды. Қай­ғы бо­лар жер­ме­нен тең, Қа­ра кө­ңі­лім жер­мен тең. (Абай)

Кей­іп­теу – жан­сыз­ға жан бе­ріп су­рет­теу. Мөл­ді­ре­ген Же­тім­көл көк­ке қа­рап, Мөл­тіл­де­ген көз жа­сын тыя ал­май тұр. (М.Ма­қа­таев)

Абай­дың Лер­мон­тов­тан ау­дар­ған «Те­рек­тің сыйы» де­ген өле­ңін­де­гі бей­не­леу тә­сі­лі – тү­гел кей­іп­теу: Кә­рі Кас­пий қа­ра көк кө­зін аш­ты, Жы­лы жүз­бен Те­рек­ке аман­дас­ты...

не­ме­се Қыз­ған­шақ қыс кел­ді де, Сіл­те­ді су­ық қан­жа­рын. Жас жі­гіт қыр­шын өл­ді де, Қал­ды­рып кет­ті жан жа­рын. (Ә.Тә­жі­ба­ев)

Ал­ле­го­рия (пер­не­леу) – де­рек­сіз нәр­се­ні де­рек­ті нәр­се­лер­ге ай­нал­ды­ру. Мұн­да жай ұғым қал­пын­да тұр­ған де­рек­сіз нәр­се­лер кә­дім­гі­дей көз­ге кө­рі­нер де­рек­ті нәр­се­ге ау­ыс­ты­ры­ла­ды. Ай­та­лық, қу­лық, зор­лық, қас­тық се­кіл­ді жал­пы­ла­ма ұғым­дар­ды дәл сол қал­пын­да ­тү­сі­ну­ге бол­ған­мен, көз­бен кө­ру қи­ын. Осы­лар­ды Сә­бит Дө­нен­таев өзі­нің «Ау­ыр­ған арыс­тан» де­ген ал­ле­го­рия­лы өле­ңін­де қол­ға ұс­тат­қан­дай нақ­ты, де­рек­ті нәр­се­лер­ге кө­ші­ре­ді: аң пат­ша­сы Арыс­тан ау­ыра қал­ған екен, аң атау­лы тү­гел жиы­лып кө­ңіл сұ­рап бар­ған­да, ішін­де Түл­кі қу жоқ боп шы­ға­ды да, оны қа­ра кө­ңіл Қас­қыр зор­лық­шыл Арыс­тан­ға қас­тан­дық­пен ха­бар­лап қоя­ды. Кей­ін Түл­кі кел­ген­де, әри­не, Арыс­тан ашу­ла­на­ды. Бұл сыр­ды тү­сі­не қал­ған қу түл­кі аяқ ас­ты­нан ай­ла тау­ып, Арыс­тан се­кіл­ді өзі­нің де «ауы­рып» қал­ға­нын, одан әйт­еу­ір, Қас­ қыр­дың арт­қы ая­ғы­ның сі­ңі­рін қи­ып жеп, әрең «жа­зыл­ға­нын» ай­та­ды. Арыс­тан ашу­ды қой­ып, өк­тем­ді­гі­не кө­ше­ді де, де­реу Қас­қыр­ды ша­қыр­тып алып, сі­ңі­рін қияды... Бұл өлең­де қу­лық – Түл­кі, зор­лық – Арыс­тан, қас­тық – Қас­қыр бей­не­ле­рі­не кө­ші­рі