Қазақ тілі пәнінен 8-сынып мұғалім кітабы

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

Г.Д.Рыскелдиева

М.Т.Иманбаева

С.Қайыпжанқызы

ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ

Мұғалім кітабы

Жалпы білім беретін мектептің 8-сынып

мұғалімдеріне арналған әдістемелік құрал

(МАКЕТ)

Рыскелдиева Г.Д. ж.б.

Қазақ әдебиеті: мұғалім кітабы. Жалпы білім беретін мектептің 8-сынып мұғалімдеріне арналған

әдістемелік құрал. / Г.Д.Рыскелдиева, М.Д.Иманбаева, С.Қайыпжанқызы. – Астана: «Арман-ПВ» баспасы, 2018. 186 бет.

«Қазақ әдебиеті» оқу-әдістемелік кешенінің құрамына кіретін «Мұғалім кітабына» ұзақ мерзімді және орта мерзімді жоспар, жаңа педогогикалық технологиямен жазылған сабақ жоспарлары (қысқа мерзімді жоспар)

енгізілді.

© Рыскелдиева Г.Д.,

Иманбаева М.Д.,

Қайыпжанқызы С., 2018

© «Арман-ПВ» баспасы, 2018

АЛҒЫ СӨЗ

Құрметті әріптестер! Қолдарыңызға алып отырған «Қазақ әдебиеті» мұғалім кітабы «шиыршық» қағидаты негізінде жасалған жаңартылған бағдарламаны басшылыққа алды. Ол дегеніміз – әр оқу мақсатының жыл сайын қайталанып, тереңдетіліп оқытылуы.

«Қазақ әдебиеті» пәні бағдарламасы үш негізгі дағдыны басшылыққа алады, қалыптастыруды көздейді. Бірінші дағды – түсіну және жауап беру (ТЖ), екінші дағды – анализ және интерпретация (AИ), үшінші дағды – бағалау және салыстырмалы анализ (БС).

Әр сынып бойынша дағдыларды қалыптастырып, дамыту үшін оқу мақсаттарының жүйесі берілген. Сондықтан бағдарлама мен құралда берілген оқу мақсаттарының жүйесін мұғалім әркез қарап, зерделеп жүруі тиіс. Ұзақ мерзімді жоспар күнтізбелік-тақырыптық жоспар жасауға негіз болады. Әр тоқсандағы оқу мақсаттарының комбинациясын пайдалануда мұғалімге ерік беріледі. Осы жоспарлар негізінде орта, қысқа мерзімді жоспарлар жасалады.

Жалпы жаңартылған бағдарлама оқушылардың ақыл-ой қабілеті мен тұлғалық қасиеттерінің қалыптасуына, тілдік-эстетикалық талғамдарының дамуына, коммуникативтік құзыреттіліктерін жетілдірудің іргетасын қалап, өмірлік дағдыларын шыңдауына, өздігінен білім алуларына мүмкіндік туғызуды, оқушыларды креативті ойлауға бағыттауды мақсат етеді.

Мақсаттарды жүзеге асырудағы маңызды фактор оқушының тақырып мәнін өз бетімен меңгеруін мұғалімнің түсінуі мен бағалай алуы болып табылады. Себебі оқу бағдарламасы бұл үдеріске оқушының өзінің қатысуын талап етеді. Осылайша оқушы да өзінің оқуы үшін жауапты болады. Оқушы мұндай жауапкершілікті көбіне сабақ беру барысында мұғалім қалыптастыратын ортада сезініп, қабылдайды. Сондықтан мұғалімнің сабақта қолайлы орта туғызуға мән беруі, топтық, жұптық, жеке жұмыстарды үйлестіре білуі маңызды.

8-сыныпта 18 көркем шығарманы толық оқуды және жан-жақты талдауды міндеттеп отыр. Ол оқушылардың әдеби көркем туындыдағы автордың идеясын толық түсінуге, Блумның толық меңгерту теориясына сай әдеби негізде талдай алуға және оқырмандық қабілетін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Бағдарламаға классикалық шығармалармен бірге заманауи шығармалар да енгізілген. Бұл

90-жылдардан бері қаламдарын шыңдап келе жатқан ақындар мен жазушылардың туындыларымен танысуға мүмкіндік береді.

Құралда берілген күнтізбелік-тақырыптық, орта, қысқа мерзімді жоспарлар үлгі ретінде ғана ұсынылады. Мұғалім сыныптың ерекшелігіне қарай өзгертіп, түрлендіріп, оқу мақсатына сай мазмұнын байытып қолдана беруіне болады. Кейбір оқу мақсаттарына берілген талдаулар мұғалімге көмек ретінде ұсынылады. Іске сәт, әріптестер!

ОҚЫТУ МАҚСАТТАРЫНЫҢ ЖҮЙЕСІ

Бағдарламада «оқыту мақсаттары» сан мен әріптен тұратын кодтық белгімен белгіленді. Кодтық белгідегі бірінші сан сыныпты, әріппен берілген белгі дағдыны (түсіну және жауап беру, анализ және интерпретация, бағалау және салыстыру), әріппен қоса берілетін сандар бөлімшедегі оқыту мақсатының реттік нөмірін көрсетеді. 8.2.1.2 кодында «8» – сынып, «2.1.» – бөлім мен бөлімше, «2» – оқыту мақсатының реттік саны. Оқыту мақсаттарының жүйесі бөлім бойынша әр сыныпқа берілген.

1) түсіну және жауап беру

Білім алушылар

5-сынып

6-сынып

7-сынып

8-сынып

9-сынып

1.Көркем шығарманың мазмұны мен пішіні

5.1.1.1 –әдеби шығарманың жанрына қарай фабуласы мен сюжеттік дамуын сипаттау.

әдеби шығарма

ның жанрын, фабулас

ын, сюжетін анықтау.

әдеби шығарма сюжетінің құрамдас бөлшектерін талдау.

әдеби шығарманың жанрына байланысты сюжеттік желілерін, эпилог, прологтарды анықтау.

әдеби шығармаға сюжеттік-композициялық талдау жасау.

Әдеби шығарманың тұжырымда

масы

әдеби шығарма

ның тақырыбы мен идеясын анықтау.

әдеби шығарма

да көтерілген әлеумет

тік-қоғамдық мәселені идеясы арқылы түсіндіру.

әдеби шығармадағы тұлғалық болмысты гуманистік тұрғыдан талдау.

әдеби шығарманың идеясы мен пафосын ұлттық мүдде тұрғысынан ашу.

әдеби шығарма

дағы психологизмді анықтау.

Көркем шығармада

ғы образ

көркем шығарма

дағы кейіпкерлер портреті мен іс-әрекеті арқылы образын ашу.

әдеби туындыдағы кейіпкер

дің типтерін тек тұрғысынан сипаттау.

көркем шығармада

ғы кейіпкерлердің

типтерін жасалу тәсілдері тұрғысынан анықтау.

көркем шығармадағы кейіпкерлерді сомдауда тура және жанама мінездеулерді жіктеу.

көркем шығарманың идеясына сай кейіпкерлер жүйесін анықтау.

Шығарма үзінділерімен жұмыс

көркем шығармалар

дан шағын көлемді үзінділерді мәнерлеп оқу, жатқа

айту.

көркем шығарма

лардан орта көлемді үзінділер

ді мәнерлеп оқу, жатқа айту

көркем шығармада

ғы кейіпкер бейнесін ашып,үзінділерді жатқа айту.

көркем шығармалар

дан алған үзінділерді өз көзқарасын дәлелдеу үшін орынды қолдану.

көркем шығармалардан алған үзінділерді шығармашылық жұмыстарда қолдану.

2) анализ және интерпретация

Білім алушылар

5-сынып

6-сынып

7-сынып

8-сынып

9-сынып

Әдеби шығарманың композиция

сы

әдеби шығармадағы екі нәрсенісалыстыра суреттеулер мен қарама-қарсы суреттеулерді табу.

шығарма композициясында

ғы белгілі бір эпизодтың алатын маңызына негіздеме жасау.

шығармада

ғы эпизодтар мен бейнелерді салғастыру.

композицияны тұтастан бөлшеккке, бөлшектен тұтасқа қарай талдау.

эпикалық, поэтикалық, драмалық мәтіндердегі композициялық амалдарды талдау.

Автор бейнесі

эпикалық шығармадағы автор бейнесін анықтау.

эпикалық,поэзия

лық шығармалардағы автор бейнесін анықтау.

эпикалық,

поэзиялық , драмалық шығармада

ғы автор бейнесін анықтау.

автор бейнесі мен кейіпкерлер қарым-қатынасының тілдік көрінісін талдау.

автор бейнесінің идеялық-стилистика

лық тұтастыру

шы ретіндегі рөліне талдау жасау.

Көркем шығарманың тілі

шығармадағы тілдік бейнелеу, суреттеу құралдары

ның (теңеу, эпитет, ауыспалы мағынадағы сөздер, қайталау, өлең құрылысы) мағынасын анықтау.

шығармадағы көркем ауыстыруларды

(троптар

ды: метафора, кейіптеу, метони

мия, гипербола, литота, аллегория, антитеза, градация, арнау) анықтау.

шығарма

дағы көркемдегіш құралдар

дың (символ, синекдоха, қайталау түрлері: эпифора, анафора, аллитерация, ассонанс, риторикалық сұрақ) қолданысын талдау.

шығармадағы көркемдегіш құралдардың (психология

лық параллелизм, перифраз, сатира, ирония, гротеск, эллипсис) қолданысын талдай отырып, автор стилін анықтау.

шығармадағы әдеби тілді құбылту мен айшықтау

дың (троп пен фигура) түрлерін талдай отырып, автор стиліне баға беру.

4. Шығармашылық жұмыс

көркем шығармадан алған әсерін сипаттап авторға

хат, өлең жазу.

әдеби көркемде

гіш құралдар

ды

пайдала

нып шығарма

дағы табиғат көрінісін, оқиға орнын, кейіпкер бейнесін сипаттап жазу.

шығарма

дағы оқиға желісін өзіндік көзқарас тұрғысынан дамытып жазу.

8.2.4.1 – шығармадан алған үзінділерді қайта өңдеп

креативті жазу.

автор стиліне сүйене отырып, шығармашылық жұмыс жазу.

3) бағалау және салыстыру

Білім алушылар

5-сынып

6-сынып

7-сынып

8-сынып

9-сынып

Тарихи және көркемдік құндылығы

шығармада

ғы эпизодтар арқылы тарихи құндылығын бағалау.

шығарма

дағы кейіпкер

лерді өзара салыстыра отырып, тарихи және көркемдік құндылы

ғына баға беру.

кейіпкерлердің іс-әрекеті мен автор берген портреттік мінездемені салыстырып, тарихи және көркемдік құндылы

ғына баға беру.

шығарманың тақырыбы мен идеясын осы тектес басқа шығармалар

мен салыстырып, тарихи және көркемдік құндылығын бағалау.

шығарма

ны басқа өнер түрлеріндегі осы мазмұндас туындылармен салысты

рып, тарихи және көркемдік құндылы

ғын бағалау.

Заманауи

лығы мен жаңашылды

ғы

кейіпкерлерді шынайы өмірмен салыстырып бағалау.

кейіпкерлер жүйесінің заманауи жаңашылдығын өзара салыстырып баға беру.

әдеби жанр түрлерінің даму барысына, жаңашылдығына заманауи тұрғыдан баға беру.

шығармадағы материалдық және рухани құндылықтар

ды заманауи тұрғыда салыстырып, жаңашылды

ғына баға беру.

Шығармада-ғы ұрпақтар сабақтастығы көрінісін заманауи тұрғыда

салысты

рып, жаңашылдығына баға беру.

Әдеби эссе

шығарма

дағы кейіпкерді өзіндік құндылығы тұрғысынан талдап, әдеби эссе жазу.

шығарма

дағы кейіпкерлер қарым-қатынасын отбасылық құндылық тұрғысынан талдап, әдеби эссе жазу.

шығарманы ұлттық құндылық тұрғысынан талдап, әдеби эссе жазу.

шығарманың көркемдік-идеялық құндылығын гуманистік тұрғыдан талдап, әдеби эссе жазу.

шығарма

ның идеясын ғаламдық тұрғыдан талдап, әдеби эссе жазу.

Әдеби сын

оқырман

ның рухани дүниесіне шығарма әсерін талдай отырып, сыни хабарлама жазу.

шығармада көтерілген мәселенің әлеуметтік рөлі туралы сыни хабарлама жасау.

әдеби шығарма

ның эстетикалық құндылығы туралы шағын сыни шолу жазу.

шығарма бойынша жазылған әдеби сын –пікірлерге сүйене отырып, өзіндік сыни пікір жазу.

әдеби шығарма

ны қазақ әдебиеті мен әлем әдебиеті үлгілері

мен салыстыра талдап, шағын сын мақала жазу.

Осы оқу бағдарламасы негізгі орта білім беру деңгейінің 5-9-сыныптарына арналған «Қазақ әдебиеті» оқу пәнінен жаңартылған мазмұндағы үлгілік оқу бағдарламасының Ұзақ мерзімді жоспарына сәйкес жүзеге асырылады.

Оқу мақсаттарымен жұмыс

А/И3. Шығармадағы көркемдегіш құралдардың (психологиялық параллелизм, перифраз, сатира, ирония, гротеск, эллипсис) қолданысын талдай отырып, автор стилін анықтау

8-сыныпта көркемдегіш құралдардың ішінде троп түрлерінен сатира, ирония, гротеск, ал айшықтаудан психологиялық паралеллизм, перифраз, эллипсистер қолданысын талдай отырып, автор стилін анықтауды үйретуге басымдық берілген. Троп немесе құбылту дегеніміз – сөздерді тура мағынасында емес бұрма мағынасында қолдану, шындықты бейнелеп, кейде тіпті перделеп таныту, ойды өзгертіп, кейде тіпті өңін айналдырып айту.

Ирония (кекесін) – келемеждеу, кекету

Қайтсін қолы тимепті,

Өлеңші, әнші, есіл ер.

Ала жаздай ән салсаң,

Селкілде де билей бер!

(Абай «Шегітке мен құмырсқа»)

Бұл сөздер, бір қарағанда, мақтау сияқты көрінгенмен, олардың астарында зілді кекесін жатқанын байқаймыз.

Сатира. Көркем шығармада өмірдің бір жағымсыз жақтары мен құбылысын күлкі ете, мысқылдай суреттеуді сатира деп атайды.

Сұлтанмахмұт «Бір адамға» өлеңінде ел ішінде байлығына масаттанған бір адамның басқаларға істеген қиянатын, озбырлығы мен жиіркенішті қылықтарын батыл әшкере етеді. Өлең ащы мысқыл, зілді кекесін түрінде беріледі:

Кесені қолыма алып, қарай бердім,

Ішінде нақақ көзден жас бар ма деп.

(Сұлтанмахмұт «Бір адамға»)

Сарказм (мысқыл) – масқаралау. Иронияның ұлғайған түрі. Бірақ иронияға қарағанда анағұрлым өткір, анағұрлым улы.

Жылуы жоқ бойының,

Жылмиғаны не еткені?

Құбылуы ойының

Кетпей құйтың еткені!

(Абай)

Перифраз құбылыстар мен заттардың атын атап, түсін түстемей, айрықша белгі-қасиеттеріне негіздей отырып ауыстыру тәсілі. Перифраз мәтіннің идеялық-эстетикалық және көркемдік байлығын арттырады. Мағыналық реңк пен оның әсерін күшейтеді. Мысалы, орман патшасы (арыстан дегеннің орнына), дала кемесі (комбайн), қара алтын (көмір), пәниден бақи кетті, аққу ұшып көлге кетті (өмірден өтті), т.б.

Гротескь – түпкі мағынасы грот деген сөзден шыққан себебі, ескі заманнан қалған үңгірлерде кездесетін, адамның келбетін, жануарлар мен өсімдіктердің әлпетін батыстырып, бір -бірімен араластыра бейнелеген әшекейлі өрнек суреттер осылай аталған. Кейін гротеск «комедиялық шығарманың бір түрі» деген мағынаны да беретін болды.Тура мағынасында ақиқаттан алшақ кету болғанымен, өмірдегі болатын шындық жағдайды айрықша тапқырлықпен, есте қаларлықтай әсерлі етіп жеткізеді. «Алпамыс батыр» жырындағы Ұлтанның портреті мысал бола алады:

Бір түрлі болды нұсқасы...

Кеудесі болды кепедей,

Мұрны болды төбедей.

Күрек тісі кетпендей,

Кеңірдегінің тесігі

Жүгімен түйе өткендей.

Құлағы болды қалқандай,

Мұрынына қарасаң,

Сығымданған талқандай.

Айшықтаудың бір түрі – сөз тастап кету, яки эллипсис. Грек тілінен аударғанда түсіріп, аттап айту – сөйлем ішінде немесе өлең…