Қазақ әдебиетіндегі журналистің тіл мәдениеті туралы мақала

Бүгінгі журналистің тіл мәдениеті, сауаттылық әдебі және тіл шеберлігі.

Ел бастау қиын емес,

Қонатын жерден көл табылады.

Қол бастау қиын емес –

Шабатын жерден ел табылады.

Шаршы топта сөз бастаудан

Қиынды көргенім жоқ...

Бұқар жырау

Сөз өнерінің қиын екендігі, өнер атаулының ең биігі екендігін, Бұқар жыраудың осы бір сөзінен-ақ аңғаруға болады. Қазақ халқы өз ұрпақтарының тіліне, сөйлеу мәнеріне ерекше көңіл бөліп, сөздік қорының молайып отыруына, әдемі сөз саптауларына, өз ойларын еркін айтуларына мән беріп отырған. Демек, тіл дегеніміз – дәлелдеуді қажет етпейтін, аксиомаға айналған, әр ұлттың, әр қоғамның дамуының құралы, танымдық өзегі. Әсіресе қазіргі қазақ қоғамында тілдің коммуникативтік қызметі ерекше сапаға айналып бара жатыр. Яғни тіл тілші-ғалымдардың, журналистердің немесе қазақтілді жұртшылықтың ғана қолданыс құралы емес, ол – қоғамның қозғалысы. Ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы: «Өз тілімен сөйлескен, өз тілімен жазған жұрттың ұлттығы еш уақытта адамы құрымай жоғалмайды. Ұлттың сақталуына да, жоғалуына да себеп болатын нәрсенің ең қуаттысы – тілі. Сөзі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады. Өз ұлтына басқа жұртты қосамын дегендер әуелі сол жұрттың тілін аздыруға тырысады» деген болатын. Яғни қазақ тілі ұлттың сақталуында да қуатты рөл атқарады деген сөз.

Сауаттылық — санадан демекші, Вернадский ілімі бойынша біз таңбалар әлемінде өмір сүреміз. Ал таңбалар әлемінің бір тұсында үйлесімсіздік, бұзылушылық болса, рухани экологиялық апат келді деген сөз. Осы сияқты терең рухани-танымдық негізді жоғалтпау үшін, сақтау үшін біз тілімізді әліпбиге емес, әліпбиді тілімізге бейімдеуді ұмытпауымыз қажет. Сонымен қатар, сауаттылық тілдік санаға байланысты. Осыған орай тағы да бүгінгі күні де маңызын жоғалтпаған Ахмет Байтұрсынұлының жазбасын сөзге тиек еткіміз келіп отыр: «Біздің жасынан орысша я ноғайша оқыған бауырларымыз сөздің жүйесін, қисынын нағыз қазақша келтіріп жаза алмайды, я жазса да, қиындықпен жазады. Себебі – жасынан қазақша жазып дағыдыланбағандық. Орысша оқығандар орыс сөзінің жүйесіне дағыдыланып үйренген. ... Қазақ сөздерін алып орыс... сөзінің жүйесімен тізссе, әрине, ол нағыз қазақша болып шықпайды».

Қазір қоғамдық сананың өзгеруіне байланысты тіл көркемдігінен, әдемілігінен айырылып барады десек болады. Қазақтың дәстүрлі сөз саптауында ой еркіндігі, ой жүелілігі мен жүйріктігі, сөзбен тоқтату, сөзден жаңылыстыру, тұспалдап сөйлеу, асыра сөйлеу сияқты сөйлеудің небір түрлері…