Қазақ халқының өлшем бірліктері бойынша ғылыми жоба, 7-сынып

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ

МИНИСТРЛІГІ «№ 17 ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРЕТІН ОРТА МЕКТЕБІ» КММ

ЖОБА Тақырыбы: ҚАЗАҚ ХАЛЫҚ БІРЛІКТЕРІ ЖӘНЕ МАТЕМАТИКАЛЫҚ

ӨЛШЕМ БІРЛІКТЕР

Орындаған:7 «Ә»

сынып оқушысы Қайратұлы

Ізбасар Жетекшісі:математи

ка пәні мұғалімі Рахимова

Нургуль Ергалыкызы

2018-2019 оқу жылы Мақсаты: Қазақ халқының өмірінде қолданылған ескі өлшемдер мен оның қазіргі кездегі өлшемдермен байланысын зерделеу.

Болжам: Осы ғылыми жобам арқылы, қазақтың ескі өлшем бірлектерінің тарихымызда ұмыт қалмауына жол бермекпін. Менің ойымша әрбір халық өз халқының омір сүру тұрмысында қолданған даналығын білгені абзал. Өйткені ол тарихымыздың бір бөлігі деп санаймын.

Зерттеу кезеңдері:

 Тақырыпты негіздеу, мақсаттары мен міндеттерін айқындау;  Тақырыпқа байланысты теориялық мәліметтер жинақтау, әдебиеттерге шолу жасау, талдау;  Халқымыздың ескі өлшемдерін халықаралық жүйедегі өлшемдермен салыстыру;  Тақырыптың мағынасын ашу, ескі өлшемдерінің түрлерін, шығу тарихын нақты мысалдар арқылы корсету;  Жұмысты қорытындылау;

Жұмыстың нәтижелері мен қорытындылары:

Жинақталған мәліметтер мен келтірілген мысалдар нәтижесінде, қазақ халқының өмірінде қолданылған ескі өлшемдер мен оның қазіргі кездегі өлшемдермен байланысы анықталды.

Кіріспе

Өткен ғасырларда халықымыздың таным-түсінігі табиғат тылсымымен үйлесіп қана қоймай, құпияларын ғылыми-негізбен ұштастыра жете түсіндіретіні таңданарлық. Әр халықтың күнделікті өмір сүру, тұрмыс қажеттілігінен туған қарапайым өлшемдері болған. Өз уақытының өлшемін меңгере білген қазақ халқы өз ұрпағының табиғат құбылыстарын сезініп-біліп өмір сүруге қажетті құбылыстарын біліп отыруға пайда-зиянын мөлшерін есептеу жүргізген. Қазақ халқының дүние танымында халық өлшемдерінің алатын орны ерекше. Ата бабаларымыз ғасырлар бойына қолданып және сол арқылы өлшем негіздерін жасаған. Халық өлшемдерінің түрлері әрқилы болып келеді. Қазақтың барлық сөзінің шегі, өлшемі болған. Адамдар әрбір өлшемнің атқаратын міндеті бар екенін білген, сөйтіп оны ішкі рухани салмақтың сыртқы көрінісі деп қараған. Заттың сыртқы өлшемі, оның биіктігі мен тереңдігі, қаттылығы мен жұмсақтығы – бәрі түйсікке әсерін тигізетін құбылыстар. Мысалы «жұп» сөзін алайықшы, «тең» дегенді білдірмей ме ? Адамзат ана мен әке болып тең бөлінеді. Тау болса, ойпат неге болмасқа ? Яғни, әлем қарама – қарсылықтан жаратылған. Қазақтың байырғы өлшем сөздерінің өзін нақтылы, жобалы өлшемдер, жер арақашықтығын білдіретін, салмақты, ұзы

уақытын есептей білу халқымызды ауызша компьютер десек те артық емес.

Байырғы қазақ өлшемдері – қазақ халқының тұрмыс-салт ерекшеліктеріне, кәсіптік қажеттілігіне байланысты қалыптасқан өлшем бірліктері. Мысалы, “бір қыдыру жер”, “түстік жер”, “айшылық жол” деген сөз тіркестері қашықтықты білдіреді. Шығыс халықтарының көбісінде ең кіші салмақ өлшеміне арпа дәні алынған. Кейбір жазба әдебиеттерде сақталған мәліметтер бойынша арпа дәні алтын мен асыл тастардың салмағын теңеуге арналған қазыналық өлшем ретінде қолданылған Оған қарағанда бір арпа дәні шамамен 45 мг болған. Басқа жерде осы арпа дәні ұзындық өлшемі ретінде де пайдаланылған. Ал, арпаның алты дәнінің еніне тең өлшем бармақ деп аталған. Сондай-ақ, уақыт мөлшерін болжауға Күннің, Айдың немесе басқа да аспан шырақтарының көк жиекпен салыстырғандағы орны алынған. Егін шаруашылығымен айналысатын аймақтарда уақыт мөлшерін судың белгілі бір ыдыстан ығысып шығу мерзімі бойынша анықтаған. Жетілдіре келе бұл ыдыстар су сағатына айналған. Мұндай бірліктердің басын көпшілігі адамның көзбен шамалауымен, жұмсалған күш сезімімен, белгілі бір қашықтықты жүріп өту мерзімімен мөлшерленген. Сондықтан халық арасында жылқыға байланысты «ат шаптырым жер», « бие сауым уақыт», «екі елі қазы» тәрізді қашықтықты, уақ

Халық арасында сұйықтықты (қымыз,шұбат,т.б) сақтайтын [[көнек,жанторсық,торсық,мес,саба тәрізді мал терісінен жасалған ыдыстар сол сұйықтықтын мөлшерін шамалауға жиі қолданылған.Мысалы,торсыққа жеті – сегізаяқ (литр) қымыз сыйса, местің сыйымдылығы екіжарым- үш торсыққа тең. Заманда ата-бабаларымыздың кеңінен қолданған «қолдың қары» өлшемі ағылышын «ярдымен» шамалас. Ал, Ресейде 17-20 ғасырларда қолданылып келген ағылшын футы (foot-табан) байырға қазақ өлшемі «табанға» жуықтау келеді: «табан» өлшеміне қазақ табынның енін алса, ағылшын футы – қазақ халқының байырғы «бармақ» өлшеміне («бармақ елі қазы») сәйкес келеді. Орыстың «верстасы» мен қазақтың «шақырымы» орыстың «долясы» мен қазақтың «мысқалы» сондай-ақ ағылшынның «фунты» мен қазақтың «қадағы» шығу төркіні, атқаратын қызметі жағынан төркіндес, тектес деуге әбден болады. Орта Азия мен Қазақстанда ұзындықтың ең көп тараған байырғы өлшемдері қолдың қары немесе қары- кеуденің орта тұсынан кере созылған қолдың ортаңғы саусағының ұшына дейінгі аралыққа (80-85см шамасы ) тең ұзындық бірлігі. Кейде оң иықтан бүкіл кеудені бойлай өтіп, кере созылған сол қолдың ортаңғы саусағының ұшына дейінгі аралықта (шамамен 1 м) қары ретінде алынады.