Қазақ халқының шамаларды өлшеу есептері ғылыми жұмысы

Ғылыми жоба тақырыбы:

“Қазақ халқының шамаларды өлшеу жүйесі”

Зерттеу жұмысының мақсаты:

Қазақ халқының шамаларды өлшеу дәстүрі туралы және қазақтың байырғы есептерін шешу жолдарын зерттеу

Қазақтың байырғы қара есептері: әр ғасырда өмірге келіп, қазақ ауылының тыныс-тіршілігін, әл ауқатын, өмірге араласуын, мақсатқа жету ізін, қазақ халқының тәлімінің

сыр-сипатын бейнелейді.

Тұрмыс-тіршілікте қолданылатын ұзындық өлшемдері. 1)елі ≈ 2-2,5 см (орта шамадағы бір саусақтың ені); 2)сере ≈ 10-12 см (аздап ажыратылған төрт саусақ ені); 3)тұтам ≈ 8-10 см (жұдырық ені); 4)сынық сүйем ≈ 13-15 см (бүгілген сұқ саусақ пен бас бармақ арасындағы қашықтық); 5)сүйем ≈ 17-20 см (көсілген бас бармақ пен сұқ саусақ арасындағы қашықтық ); 6)қарыс ≈ 20-22 см (көсілген бас бармақ пен ортаншы саусақ арасындағы қашықтық); 7)кез ≈ 70-75 см (саусақтардың ұшынан иыққа дейінгі ара қашықтық); 1 кез ≈ 7-9 тұтам.

: Биіктікті,тереңдікті өлшеу үшін адамның дене мүшелерін немесе қолда бар заттардың ұзындығы пайдаланылған,яғни солардың б ойымен өлшенген 1)оқ бойы ≈ 1,0-1,5 м жебе ұзындығы; 2)найза бойы ≈ 3-5 м 3)арқан бойы ≈10-12 м т.б. Адамның айқайлаған даусы естілсе,қашықты «шақырым» деп белгілеген,

1 шақырым ≈ 1 км.

Сұйық дене (қымыз, сүт, су) көлемін ыдыстың сыйымдылығымен өлшеген.

Кеңінен тараған негізгі өлшем бірліктері мыналар:

а)қасық ≈ 50 г;

ә) ожау ≈ 0,5 л;

б) тостаған ≈ 0,5 л;

в) аяқ ≈ 1 л;

г) шара ≈ 1,5-2 л;

д) тегене ≈ 8-10 л;

е) тосық ≈ 8-10 л (ешкі терісінен тігілген ыдыс)

ж) көнек ≈ 15-16 л (бие сауғанда пайдаланылатын былғарыдан тігілген ыдыс)

з) саба ≈ 180-200 л (жылқы терісінен тігілген ыдыс).

Сусымалы денелерді өлшеу бірліктері:

а) уыс;

ә) қалта;

б) қоржын ≈ 40 кг;

в) қап ≈ 4 пұт ≈ 54-65 кг;

Салмақ өлшемдері:

а) 1 п. ұт ≈ 16 кг, жарты п. ұт ≈ 8 кг;

ә ) қадақ ≈ 400 г, ширек қадақ ≈ 100 г.

1 шелек ≈ 12,3 л;

1 қап немесе 4 п. ұт ≈ 65-66 кг;

1 мысқал ≈ 4,46 г;

1 ширек шай ≈ 250 г;

1 шөмке шай ≈ 50 г;

1 қайнатым шай ≈ 6,5 г;

1 шөкімтұз ≈ 12,5 г.