Қазақ халқының қалыптасуы 10-сыныпқа арналған материал

Асанов Ернар Жидебаевич

Тарих пәнінің мұғалімі

Түркістан қалалық «Кешкі мектеп» КММ

Пед өтілі: 15 жыл

10 сынып. Қазақстан тарихы (гуманитарлық)

Сабақтың тақырыбы: § 13.Қазақ халқының қалыптасуы. Қазақ жүздерінің шығуы

Сабақтың мақсаты:

«Қазақ» сөзінің шығуы мен мағынасы туралы ғалымдардың ой-тұжырымдары мен деректері «Алаш» атауының мағынасы, жүздердің пайда болуы туралы айту:

Оқушылардың пәнге деген қызығушылығын дамытып,ойлау,сөйлеу қабілеттерін дамыту:

Білімді, ұлтжанды азамат тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: аралас

Сабақтың көрнекілігі:

карта

Тірек-сызба, суреттер, кестені пайдалану.

Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру кезеңі

Оқу құралын тексеріп түгелдеу

Әнұран орындау, «Хабар»

Оқушылар зейінін сабаққа аудару

Көрнекілік: карта, суреттер, сызба, кесте пайдалану.

Үй тапсырмасын сұрау:

Монғол шапқыншылығының жергілікті халыққа қандай зардаптары тиді?

Этносаяси қауымдастық дегеніміз не, оның халық болып қалыптасуға қандай әсері болды?

Жаңа сабақтың жоспары:

«Қазақ» сөзінің шығу тегі.

«Алаш» атауының мағынасы.

Жүздердің пайда болуы.

«Қазақ» сөзінің шығу тегі туралы деректерді кесте арқылы түсіндіру. Өйткені «қазақ» сөзінің шығуы туралы көптеген ғалымдардың пікірі бар, осы кестені пайдаланып, оқушыларға тапсырма беріп, пікірлерін білу қажет. Сонымен қатар қосымша деректерден алдын ала шығармашылық тапсырма беруге болады.

Ғалымдар

Еңбектері мен пікірлері

Көптеген ғалымдар

«қазақ» сөзінің шығу тегін б.з.д. VII-IV ғасырларда өмір сүрген сақ тайпаларының атымен, «сақ», «каспи», «қас», «қаз», «хаз», «аз», «қасақ» деген тайпа аттарымен байланыстырады.

Академик Н.Я.мар мен чех ғалымы Б.Грозный. Бұл пікірді академик Ә.Х.Марғұлан, тарихшы Ш.Ақынжанов, жазушы С.Мұқанов, т.б. қолдайды.

«қазақ» атауының төркіні «қасақ»» «көсек» сөздері дейді.

Академик Ә.Х.Марғұлан

Хазарлар арасында қазар-ұғ, берішлік деген екі ірі тайпаның болғанын айтады.

А.Н.Бернштам

«қазақ» сөзі кас-пи мен сақ тайпасының бірігуінен тайда болған деп тұжырымдайды.

Зерттеуші А.Әбдірахманов

«қазақ» сөзінің төркіні қаз және оғ (оқ) деген екі сөздің қосылуынан жазылған: оғ-көне түркі тілінде ру, тайпа дегенді білдіреді. Қазоғ (оқ)-қаз тайпалары деген ұғымды білдіреді.

Б.з.д. ІІ ғасырда қытай тарихшысы Бань Гуд

«Хан» кітабында ортаазиялық халықтардың ішінде «се» немесе «сай» атты халықтың болғандығын жазған

Шығыстанушы ғалым В.В.Григорьев

Қытай транскрипциясы бойынша «се» мен «сай» сөздерінің сақтар екендігін дәлелдеген

Қытай деректерінде