Қазақ халқының қалыптасуы бойынша ашық сабақ

Мақсатымыз: Қазақ халқының қалыптасуы мен этногенезін, этносаяси аумақтық құрамын еске түсіре отырып, Қазақ Жүздерінің пайда болуы мен аумақтарын кескін картаға түсіру.

§15. Қазақ халқының қалыптасуы

1.Этнос сөзі ... –

2.Қазақ халқының қалыптасуының алғашқы кезеңі кімнен басталады?

3.Қазақ этностық құрамының халық болып қалыптасуындағы соңғы кезеңі 4.Қазақтардың біртұтас болып қалыптасу үдерісі қанша жылға созылды? –

5.Түркілердің тарихы 552 жылы қай қағанаттан басталады?

6.Шығыстан бастап Кіші Азия жеріне дейін түркі тілдес ұлттар қалыптасқан аймағы қанша топқа бөледі?

7.Тұран ойпатында қандай ұлттар тұрады?

8.БҰҰ-ның құрамында түркі тілдес алты ірі ұлт бар

9.1356ж . Құлағу мемлекетінің құлауы қай халықтың қалыптасуына мүмкіндік туғызды?

10.Түрік қағанатының жылдары

11.Батыс Түрік қағанатының аумағы

12 . «Он оқ бұдын» елі қандай тайпаларды бірікті?

13.Түркеш қағанатының жылдары

14.Түркеш қағанатында жергілікті қандай тайпалар арасында 20 жыл билік үшін тартыс болды?

15. 751ж. Талас түбіндегі шайқаста қарлұқтар кімдерге қарсы шайқасты?

16 . VIIIғ. ортасына дейін қарлұқтар қай қағанаттың құрамында болды?

17 . Оғыз мемлекетінің орталығы

18М.Қашқаридың , Әл-Марвазидың айтуына қарағанда, оғыздар қанша тайпадан тұрған?

19.Қимақ мемлекеті қашан құрылды, территориясы?

20 . Қимақ қағанаты этникалық жағынан қандай түркі тілдес тайпалардан тұрды?

21.Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Қазақстанда шаруашылықтың қандай екі түрі қатар дамыды?

22.759ж . Орхон ескерткішінде Мойыншор құлпытасында қыпшақтар туралы не жазылған?

23.ХІ ғасырда кімдердің жылнамаларында қыпшақтарды «половецтер» деген? 24.Қыпшақтардың жері Алтай мен Ертістен басталып Карпат пен Дунайға дейін созылған, қай бөлігін Шығыс Дешті Қыпшақ деген?

25 . Этносаяси қауымдастық бұл

26.Қазақ жүздерінің үш аймағы Шыңғыстың қай балаларының ұлыстарының жері ? 27 .«Қазақ» сөзінің шығу тегін қай тайпамен байланыстырады?

28 .«Алаш хан» туралы аңыздың бірнеше нұсқасы бар, олардың ішінде ерекше кімдікі?

§.16 Қазақ жүздерінің шығуы. Қазақ халқының этникалық құрамы

Ұлы жүз

Кіші жүз

Орта жүз

Дәстүрлі қазақ қоғамы үш жүзден тұрады

Ш. Уәлихановтың пікірі бойынша, "Алтын Орда мемлекетінің ыдырауы кезінде қазақтар өздері көшіп жүретін жерлердегі өз құқықтарын қамтамасыз ету үшін осындай үлкен одактар құрған".

Н. А. Аристовтың ойынша, "жүздерге бірігу жоңғар шапқынашылығы кезінде шыққан".

В. В. Бартолъд . "Қазак жүздерінің пайда болуына географиялык фактор әсер етті, табиғи-географиялық жағдайға икемделу және аумақтық оқшаулану жүздердің мәдени-шаруашылық ерекшеліктерін қалыптастырды", — деп есептейді.

М. П. Вяткин В. В. Бартольдпен келісе отырып: "Жүздердің құрылуына табиғи-географиялық себептермен қатар саяси окиғалар әсер етті, жекелеген ордалар ерекше саяси одақтар ретінде XVI ғасырдың соңында калыптасты", — дейді.

С. Аманжолов. "Қазақ елі, жері үш жүзге моңғолдарға дейінгі кезең-де — X—XII ғасырларда бөлінді", — деп есептейді.

Шығыстанушы Т. Сұлтанов жүздердің құрылуы жөнінде нақты деректердің тапшылығын айта келіп: "XVI ғасырдың екінші жар-тысында үлыс жүйесі біртіндеп жүздерге ауыскан", — деген болжам айтады.

М. С. Мұқановтың пайымдауынша, қазақтың жүздері этноәлеуметтік организмнің жоғары санаттарының бірі.

Ұлы жүз тайпалары

Орта жүз тайпалары

Кіші жүз қазақтарына : байұлы, әлімұлы, жетіру деп аталатын үлкен үш тайпалар одағы кірді.

Кіші жүз тайпалары

"Этноәлеуметтік организм" деп этникалық, әлеуметтік, шаруашылык, саяси бірлестіктерді түсінеміз .

Қазак жүздерінің мынадай ішкі белгілері бар:

а) ішкі аумақтық тұтастық;

ә ) этниқалық туыстық;

б ) шаруашылық-мәдени бірлік ;

в ) саяси басқару ортақтастығы .

Жүздердің құрылуы

Жүздердің құрылуы туралы нақты деректер жоқтың қасында. Бұл жөнінде тарихшылардың пікірі әр алуан түрлі.