Қазақ халқының саятшылық өнері туралы таныстырылым

Ауaшева Қ. Е. Қазақ халқының саятшылық өнері және оның туризм

саласындағы маңызы

Еліміз тәуелсіздік алғалы қол жеткізген қоғамдық-саяси және әлеуметтік-экономикалық жетістіктерді мемлекеттілікті баянды етуде, әрі келешектегі ел тұтқасы жастардың санасын дамыту үшін тек материалдық игілікті ғана насихаттау жеткіліксіз. Олардың бойына ата-баба дәстүрі мен халқымыздың тарихын қастерлеу, отан-сүйгіштікті нығайту үшін ұлтының рухани-мәдени құндылықтарын сіңіру қажет. Бүгінде мұндай тоқтамға, яғни өз тамыры мен өткеніне, ана тіліне, ата дініне, діліне әлемнің біраз мемлекеті бет бұра бастады. Осы мақсатты орындауда туризімнің бізге беретін маңызы зор. Оның жолын әркім өзінше танып, өзінше бағамдауда. Солардың қатарында әлемдік қауымдастықтың назарына ілігіп, бірқатар беделді халықаралық ұйымдарға мүше болып, ұлттық құндылықтарымызды насихаттауда мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы үлкен жұмыс жасауда.

Әрбір мемлекеттің өркениеттілігін оның мәдени мұраға деген көзқарасына қарай танып-бағамдауға болады. Демек, Қазақстанның мәдениет саласындағы мемлекеттік саясатына екі түрлі міндет жүктеледі: бірі – өзіндік этникалық мәдениетті дамыту мен қолдауға бағытталған шаралар кешенін нығайту, екінші жағы – төл мәдениетті оңтайлы өрістете отырып, жалпы адамзат мәдениетіне ену үшін тиімді жағдай жасау.

Сондай бағыттың бірі, қазіргі таңда ең тиімді табыс көзі болып отырған туризм саласы. Бұл жағдайды қазір бүкіл әлем мойындап, түсініп отыр.

Бүгінде дүние жүзі бойынша туризмнен түсетін табыс мұнайдан түсетін табыстан кейін екінші орын алады /1/. Бұл – жер жүзіндегі ұлттық жалпы өнімнің оннан бір бөлігі туризмнен түсетін табыстан келеді деген сөз. 2008 жылы дүние жүзін 800 млн адам аралаған екен, олар бұл сапарларына 500 миллиардтан астам доллар жұмсапты. Сондықтан бізге туристерді осылай көбірек тарту үшін, ең бастысы еліміздің туризмдегі орнын қалыптастыру болып табылады.

Туризмді дамытудың бір бағыты жеріміздің табиғатын, флорасы мен фаунасын, жануарлар, аң-құстарын насихаттау. Бұл көбіне еліміздің тарихи-мәдени, табиғи қорықтары арқылы жүргізілуде. Қазіргі таңда табиғи қорықтарда аң-

құстардың кейбір түрлерін шет елдік туристер мемлекетке қаржысын төлеу арқылы аулайды. Әрине, туристерді қызықтыратын бір сала – бұл ұлттық дәстүр. Туристерді қызықтыратын сондай ұлттық өнердің бірі - саятшылық. Саятшылық қазақ халқының этнографиясында көнеден келе жатқан өнер. Ол ұзақ ғасырлар бойына ұрапақтан-ұрпаққа беріліп, осы күнге дейін жалғасып келеді. Бүгінде осындай өнердің қатарына, қыран бүркіт салып, қасқыр, түлкі алдыру, қаршыға, лашын, сұңқар салып дуадақ, үйрек, қаз, кекілік ілдіру, жүйрік атпен шалдыру жатады /2/. Аңшылық дәстүрінің ұрпаққа берер мол тәжірибесін айғақтайтын этнографиялық категориялардың бірі - аң аулауға қажетті құрал-жабдықтар.

Аң-құс, ерекшелігі, түрі, мекені, мінез-құлқына байланысты аулауға әртүрлі құрал-саймандар мен жабдықтар пайдаланылады. Құралдармен саймандарды олардың қолданыс қызметтері мен органикалық ерекшеліктеріне байланысты негізінен төрт топқа бөлуге болады: жанды, табиғи (жансыз), жасанды, қосалқы.

Жаңды құралдарға — бүркіт, қаршыға, сұңқар, лашын, ит және т.с.с; Табиғи (жаңсыз) құралдар-физикалық үрдістердің нәтижесінде пайда болған ор, батпақ, қар, сырғыма, тас, су, құм сияқты күнделікті тіршілікте кездесетін кұбылыстар мен заттар. Атап айтсақ, құмқақпан, тасқақпан, орқақпан, ағаш қақпандар жатады. Ал, жасаңды құралдарға — абақ, мылтық, садақ, атқы, шоқпар, тор, темірқақпан, сойыл, қанжар, пышақ сияқты жабдықтар жатады. Қосалқы құралдарға (немесе дәнекер) жоғарыда аталған құрал-жабдықтар мен саймандардың қайсысы болсын кезінде көмекші қызмет атқарғандарын жатқызуға болады /3/.

Саятшылықтың айла-тәсілдері, амалдары мен қажетті құрал-саймандары өзара тығыз функциялық байланыста бірегей аулау жүйесін құрайды.

Дәстүрлі аң аулауда қазақ халқы құстың түрін баптап аңға салуды жастайынан үйреткен. Сондай құстың бірі - бүркіт. Бүркіттің дене тұрқы 92-94 см, қанаты жайғанда 240-270 см; салмағы 3850-5600 гр. Ал ұябасарының салмағы 3840-6350 грамға дейін жетеді. Бүркіттің көзі өте өткір. Оның осы қасиеті аңшылық құруға көп септігін тигізеді.

Бүркіттің көзі адамның көру қабілетінен 5-7 есе артық. Бүркіттің жасына байланысты әртүрлі пікірлер баршылық. Бүркіт 80 жыл жасайды, кейде 120. Алайда қазақ аңшылық, саятшылық өмірінде құстың жасы 10-20 жылдың арасында ғана, күш-қуатын саятшылыққа бере алады. Онан кейін

«Кәршөгел», «Құс тебінен қайттыға» есептеледі. Бүркітті әртүрлі айла-тәсілмен ұстап алып, жуасылып, қолға үйретіп, аңға баулып, сонан кейін саятшылық құрады. Бүркітке алғаш аң алдыру, бау аштыру делінеді. Алған аңы «тырнақ алды» делінеді. Осыған орай арнаулы жабдықтары болады. Оларға мыналар жатады: томаға – былғарыдан жасалады. Бүркіттің басының үлкен-кішілігіне қарай ұлтаннан тігілген, бүркіттің көзін басын тұратын, төбесі үшкір, тұмсық шығарып ойма бас киім. Шебер адамдар күмістен, әр түрлі бағалы металдармен сәндеп тігеді.

Биалай – құстарды ат үстінде қолға қондырып алып жүруге қолданады. Еліктің басқа да аңдардың мойын терісін бітеу сойып, бүркіттің тұяғы өтпейтіндей етіп илеп, қолғап жасап, құсбегі қолына киіп ат үстінде бүркітті алып жүреді.

Балдақ – құстарды ат үстінде алып жүретін негізгі аспап, ағаштан немесе таутекенің мүйізін отқа салып балқытып, мүйіздің ұшынан аша шығарып, сыртын жезбен орайды. Балдақтың ашасын, бүркіттің алған қолдың астынан тірейді. Енді бір жағын ердің алдыңғы қанжығасына бекітеді. Аяқбау - бүркіттің аяғына бекітілген қысқа, жалпақ бау.

Тұғыр – орындық тәрізді үш пұтты ағаштан шабылған құс отыратын аспап. Шыжым – бүркітті сынап ұшырған уақыттар аяқбауға тағатын жіңішке, ұзын жіп. Жем қалта – шүперектен немесе теріден тігіледі. Ет салып жанға байлап жүреді. Жем саптыаяқ – ағаштан ойылады. Қатқан ет жібітеді. Түтік – таз қараның жіліншігінен немесе бұтақтың ішін күйдіріп, ойып жасайды /4/.

Міне, осындай құсты баптаудағы қажетті заттарды туристерге көрсете отырып, олардың жасалу технологиясын, симантикасын, ұлттық тәрбиелік мәнін насихаттай аламыз. Бүркіттің қанатын сүзу - бүркітті қайыру мезгілінде бүркіттің қанат – қауырсындарын бір-бірімен матастырып байлап, құс қанатын еркін жазылмайтын етеді. Қанаты сүзілген бүркіт әуелеп ұша алмайды.

Бүркіттен кейін қазақ саяхатшыларының қолға үйретіп саятшылық құратын құстарының бірі – қаршыға. Қаршыға тұқымдасының 205 түрі бар. Бұл тек қаршыға тектестер. ТМД елдерінде қаршығаның 4 түрі ұшырасады.

Ал, Қазақстанда қаршыға тұқымдасына жататын қырғи, мықи деп аталатын түрлері кең тараған. Қазақ құсбегілері қаршығаны түр түсіне, бітім-қасиетіне қарай ақ, қара, ақшыл,