Қазақ халқының тыйымдары туралы мақала және талдау

Қазақ халқының тыйымдары: Сақталуы тиіс дәстүр ме, әлде көнерген сенім бе?

Қазақ халқының салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы ғасырлар бойы қалыптасқан. Солардың ішінде тыйым сөздер мен ырымдар ерекше орын алады. Бұл ұғымдар тұрмыс-тіршілікке, табиғатқа, адам қарым-қатынасына байланысты түрлі шектеулерді білдіреді. Дегенмен, бүгінгі таңда кейбір тыйымдар маңызын жоғалтты деген пікірлер бар. Ендеше, тыйымдар – ұрпақ тәрбиесіне қажет дәстүр ме, әлде заманға сай келмейтін ескірген сенім бе?

Тыйымдар – халқымыздың ғасырлар бойғы өмірлік тәжірибесінен туған қағидалар. Олар адамды жаман әдеттен, қауіп-қатерден сақтандыру мақсатында пайда болған. Мысалы, «отпен ойнама» деген тыйым тек жай сөз емес, өрттің қауіпті екенін ескерту. «Түнде ысқырма – жын-шайтан келеді» деген тыйымның астарында да логика бар: түнгі уақытта тыныштық сақтау қажет, әйтпесе, айналадағы адамдардың мазасын аласың. Сонымен қатар, қазақтың тыйымдары адамгершілікке, үлкенді құрметтеуге, әдептілікке тәрбиелейді. «Үлкеннің жолын кеспе» – үлкенге деген құрметтің белгісі, ал «босағаны керме» – сыпайылық пен тәртіпке шақыру. Осындай тыйымдар адамның мінез-құлқын қалыптастыруға ықпал етеді.

Тыйымдар экологиялық сананы қалыптастыруға да әсер еткен. Қазақта «көкті жұлма», «ақты төкпе», «суға түкірме» деген секілді тыйымдар бар. Бұл – табиғатқа құрметпен қарауға, ресурстарды үнемдеуге баулитын ұстанымдар. Яғни, ата-бабаларымыз экологиялық жауапкершілікті осы тыйымдар арқылы түсіндірген.

Бүгінде ғылым мен технология дамыған заманда кейбір тыйымдар шындыққа сай келмейтіндей байқалады. Мысалы, «жүкті әйел айға қарамасын» немесе «жолға шыққанда қара мысық жолды кессе – сәтсіздік» деген сенімдерді көп адам орынсыз деп есептейді. Себебі бұл тыйымдар ғылыми дәлелденбеген наным-сенімдерге негізделген. Дегенмен, кез келген дәстүрдің түбінде белгілі бір логика бар. Жүкті әйелге байланысты тыйымдар оның психологиялық жай-күйін қорғауға бағытталған болса, қара мысыққа қатысты сенімдер сақтыққа шақырудан туған болуы мүмкін.

Қазақ халқының тыйымдары – тәрбиенің маңызды құралы. Олардың кейбірі заман талабына сай өзектілігін жоғалтқанымен, көпшілігі адамның тәртібі мен мәдениетін сақтауға көмектеседі. Сондықтан тыйымдарды сыни көзқараспен қабылдап, олардың мәнін дұрыс түсіну қажет. Ұлттық құндылықтарды сақтау – әр ұрпақтың міндеті, ал олардың мазмұнын заман талабына сай бейімдеу – уақыт талабы. Тыйымдарды жай…