Қазақ халық ауыз әдебиетінің жанрлық ерекшеліктері

ҚАЗАҚ ХАЛЫҚ АУЫЗ ӘДЕБИЕТІ

21. Толғаудың жанрлық ерекшелігіЕң алдымен, толғау түріндегі туындылардың жанр ретінде туып,қалыптасуы тікелей жыраулар шығармашылығымен байланысты іске асты.Жыраулар өз шығарылатын көбінесе ауыз әдебиеті дәстүріндетудырып отырғанымен, бұлар өзінің құрылысы мен көркемдік тәсіл,бейнелеу мүмкіндіктері жағынан бірден-бір дара әдебиеттің өкілдеріретінде көрініп танылды. Мұның өзі әдебиетіміздегі даралықтыңең алғаш тек поэзияда, оның ішінде жыраулық толғауларда туып,дамығанын көрсетеді. Мұны әдебиетіміздің даму жолындағы басты біререкшелігі деп ауыз толтырып айтуымызға әбден болады.Негізгі бөлім.Толғаудың жанрлық ерекшеліктері.Толғаудың жанрлық ерекшеліктеріне тереңдеп бармас үшін толғаудеген не? деген сұраққа жауап бере кетейік.А. Байтұрсынов Әдебиет танытқыш атты еңбегінде толғауғамынадай түсініктеме береді: Толғағанда айталық нәрсенің толғаушытысқарғы ғаламнан алмай ішкергі ғаламнан алады. Толғаушы ақын әуелікөңілінің күйік-мұнын, мүддесін, зарын, күйінішін, сүйінішіайтып, шер тарқату үшін толғайды. Екінші, ішкергі ғаламында болғанхалдарды нәрселерді тысқа шығарып, басқаларға білдіріп, басқаларды солкөңілінің күйіне түсіріп, халін түсіндіру мақсатпен толғайды.Толғау-қысқасын айтқанда

22.Жыраудың әлеуметтік және шығармашылық тұлғасы

Жырау, жыршы — ақын сынды халық әдебиетін жасаушылар. Жыраулар поэзиясының табиғаты да дара және өзіндік тақырыптық ерекшеліктері де өзгеше болады. Жыраулар – қоғамдық-әлеуметтік тұлға.

Хандық жүйе кезеңінде жыраулар ханға, мемлекет билеушілеріне кеңесші, көмекші болып, мемлекет істеріне араласып, қоғамда өзіндік роль атқарды.

Жырау – хан мен халық арасындағы дәнекер тұлға.

Жыраулар қазақ хандығы қалыптасып, нығаю процесінде хандардың бір орталыққа бағынған мемлекет құру саясатын іске асыруда ұраншы, үгітші қызметін атқарды.

Жыраулар саяси және қоғамдық өмірдегі өзгерістерге орай жорықшы, батыр жауынгер болып, қалыптасты.

Жыраулардың келесі бір функциясы – сәуегейлігі, көріпкелдігі, болашақты болжауы. Жыраулар шығармаларындағы болжам өлеңдер.

Қазақ әдебиетінің тарихындағы аса бір айтулы мұра, тот баспас асыл, ағынды да, арналы сала – жыраулар поэзиясы.

Негізінен, жаугершілік уақыттарда туып, тарих көшіне ілескен жыраулық өнер “тұлпар мініп ту байлап, жауға шаптым айғайлап” замандардың атыс-шабыс дерегі емес — өткір, өр, сұлу өлең, аруақты бабаларымыздың арманы мен ардағы жатқан сиқырлы жыр дүниесі.

Жырау поэзиясы әдебиеттану ғылымымызда, әдебиет тарихында көркемдік негіздері жөнінен де, әлеуметтік, тарихи мәні жөнінен де жан-жақты қарастырылып, жүйеге түскен сөз өнері.

Жырау поэзиясы ежелгі түркі әдебиетіне тән жалпы өсиет шеңберінен шығып, қоғамдық, әлеуметтік ой-пікірлерді білдіретін, тұтас елдің болмысын көрсететін қоғамның ой ағымына айналды.

Сол себептерден де жырау — өз қоғамының бас идеологы. Бұл миссия қазақ хандығы дәуірінде аса айқын көрініп; қазақ хандығы жойылып, билік жүйе өзгергенде аяқталды. Жалпы жыраудың әлеуметтік статусы, қоғамдық тұлғасы қазақ мемлекетімен аса байланысты құбылыс. 18 ғасырдың аяғында, қазақ хандығы жойылған тұста жыраудың әлеуметтік сипатының бірталайы тарих сахнасына көшті. Жыр түрі, үгіт, өнеге, ел қамын жеу, т.б. құбылыстар, сарындар сақталғанымен, негізгі жырау қызметі – мемлекет, қоғам ісін басқаруға – реттеп отыруға қатысу аяқталды.

Қазақ әдебиетіндегі жыраулар өмірнамасының пайда болу, туу себептері, оның толығу, даму, кемелдену кезеңдері; жекелеген жыраулардың өмірбаян деректерін жүйелеп, шығармашылық мұрасының сақталу, басылым, зерттелу жайы жөнінен, жырау поэзиясының көркемдік өзгешіліктері ұзақ жыл бойы қазақ әдебиетінің бар мұрасын жиып, бағалап, саралап, бастырудың тұтас шаруасының аясында қамтылып келген іс.

Қазақтардың бүкіл өлеңдерінің түп негізі ретінде қазақтар өздері “өлең” және “жыр” деп айтатын екі түрлі өлең түрін қабылдауға болады.

Халел Досмұхамедұлы жиырмасыншы жылдары, халық әдебиеті үлгілерін мазмұн, мән, сипат жағынан клавссификациялап келіп оның бір түрі болжал өлеңдер екенін айтады. Оның шу басында Жәнібек хан тұсында өмір сүрді делінетін Асан қайғы тұрады деседі.

Х. Досмұхамедұлы Асанның Жәнібекке айтқаны дейтін толғауды талдайды.

Поэзияның билер сөзі, ұтымды да тапқыр жауапты түрі бар ол билік сөз дейді. (Жырау көсем, би, т.б. деген тұжырымдар сол негіздерде жатыр – Қ. М.).

“Насихат” – поэзиясында қазақтардың дүние, тіршілік туралы таным-түсінігі, не жақсы, не жаман, не дұрыс, не бұрыс дегендер көрінді.

Насихат жырларында қазақтардың адамшылық пен ізгілік туралы барша таным-түсінігі алақанға салғандай анық көрініс тапқан.

23. Қазақ хандығы кезіндегі әдебиеттін зерттелуі

XV ғасырдың соңы — XVII ғасырдың бас кезі қазақ халқының өз алдына дербес хандық құрып, феодалдық мемлекеттің іргетасын қалап, нығая бастаған кезі. Осы кезден қазақ халқының ұлттык, мәдениетінің езіндік бет-бейнесі айқындала бастады. Ол, әсіресе халықтың әдебиетінен, қолөнерінен және әдет-ғұрпынан байқалады. XVI ғасырдың мәдени мұрасы — кейбір жазба ескерткіштерінің таза қазақ тілінде жазылуы соның дәлелі ("Құтты білік", "Ақиқат сыйы", "Жылнамалар жинағы", т. б.).

XV—XVII ғасырларда өмір кешкен ақын-жыраулардың поэзияларынан халықтың ой-ерісін, салт-санасын, тілек-мақсатын айқын аңғарамыз. Олар толғауларында халықтың небір нәзік сырларын, келер ұрпаққа айтар өсиетін, мұң-мұқтажын, қуаныш-сүйінішін, қайғы-қасіретін аша білді. Біз оны XV—XVII ғасырларда өмір сүрген қазақ даласының қоғамдық-саяси, әлеуметтік ой-пікірлерінің көшбасшысы болған жыраулар: Доспамбет, Сыпыра, Қазтуған, Асан қайғы, Бұқар жырау толғауларынан байқап білеміз.

Қазтуған

Қазтуған Сүйінішұлы — халық аңыздарында қолбасы, батыр делінеді, әскери ақсүйек тұқымынан шыққан. Туып-өскен жері — Еділ бойы. XV ғасырдың орта шенінде жаңа құрылған Қазақ хандығына қоныс аударады.

Жорық жыршысы, халық эпосын жасаушылардың бірі Қазтуған жырау артына өмір, болмыс туралы, атамекен, туған ел жайлы және әскери тұрмысқа қатысты сан алуан жырдан құралған мол мұра қалдырды. Бұлардың дені сақталмаған.

Алайда бізге жеткен санаулы шығармаларының езі-ақ Қазтуған Сүйнішұлының әдебиет тарихынан белгілі орын алуына негіз бола алады. Қазтуған Сүйінішұлының поэзиясы номадтық жауынгерлердің санасын, танымын көрсетеді, оның болмыс, тіршілік, өзін қоршаған, шырышы бұзылмаған табиғат туралы түсінігінен елес береді. Жырау киялының ұшқырлығы, кендігі, суреттеу тәсілдерінің байлығы мен өсемдігі орта ғасырларда қазақтың ақындық өнерінің жоғары дәрежеде әрі езіндік сипатқа толы болғанын танытады.

Шалкиіз

Шалкиіз жырау қазақ жыраулық поэзиясының атасы саналады. Шалкиіз Тіленшіұлы 1465 жылы Жайықтың шығыс бетінде дүниеге келеді. Жыраудың әкесі сахараның беделді, бай адамы болды. Шешесі Кіші жүздің ұйытқысы болған, Сыртқы Орда деп аталатын ұлыстың билеушісі Мұса бидің қызы екен. Шалкиіз мұсылманша білім алған, оның 1490 жылға дейінгі өмірінен дерек жоқ. Тек 1490 жылы ноғайлы әміршісі Темір бидің жанында болғаны белгілі. Кейбір зерттеушілердің пайымдауларына қарағанда, осы кезде жырау бірде әскер қатарында, бірде әміршінің елші, нөкерлері қатарында Қырым, Терістік Кавказ, Дон бойын тегіс аралап шыққан.

Темір өлгеннен кейін нағашылары Мұса ұрпақтарының маңайында болады. Кейін бұл топтан бөлініп, Қазақ ордасына біржола өтеді. Шалкиіз 95 жасқа жетіп қайтыс болған деп шамаланады.

Доспамбет жырау