Қазақ халық биінің элементтері бойынша сабақ жоспары

«Қазақ халық биінің элементтері»

Сабақтың тақырыбы: «Қазақ халық биінің элементтері»

Сабқтың мақсаты: Қазақ биін үйрету арқылы, ұлттық өнерді насихаттау, жас ұрпаққа қазақ биінің қыр-сырын үйрету, сазды әуен мен би ырғағын түсіндіру, эстетикалық талғамының жоғары болуыны тәрбиелеу.

Тәрбиелілігі: Дене тұлғаның сымбатты, сұлу

қалыптасуына, әсемдікті эстетикалық алуына

көмектесу.

Сабақтың түрі: Аралас

Көрнекіліктері: музыкалық аппарат

Сабақтың барысы:

I – Ұйымдастыру бөлімі.

Қазақ биі – бишінің қозғалысы мен дене қимылы арқылы көркем образды бейнелейтін, ұлттық сахна өнері. Қазақтың халықтық би өнері ерте заманнан қалыптасқан, халқымыздың аса бай ауыз әдебиетімен, ән-күйлерімен, дәстүрлі тұрмыс- салтымен біте қайнасып келе жатқан ел мұрасы болып табылады. Халықтың көркемдік ойының бір көрінісі ретіндегі би өнері өзінің эстетикалық болмысында қазақ жұртының жалпы дүниетанымына сай арман-мұраттарын бейнелейтін қимылдар жүйесін қалыптастырған. Қазақ халқы ежелгі би өнерінің дәстүрі мен өрнегін сақтап, өзінің рухани қазынасымен ұштастыра отырып, ғасырлар бойы дамытқан. Қазақ биі көшпелі малшының тұрмыс-тіршілігін, табиғат көріністерін ұлттық таным-талғамға сай көркем бейнеледі. Халық табиғат таңғажайыптарын өзінің қолөнерінде, ән-күй, би өнерінде, тұрмыста қолданатын әртүрлі бұйымдарда да бейнелеп берген.

Әр халықтың ұлттық ерекшелігіне орай би өнерінің көркемдік бейнелеу құралдары мен мазмұны да әр түрлі болып келеді. Қазақ биі негізінен қол, бас, мойын, көз, иық секілді түрлі дене мүшелерінің қимылдарымен биленеді. Ал оны біз қиюын тауып, үйлестіре білсек, қазақтың ұлттық биінің және би қимылдарының өз ерекшелігі танылады. Қазақ биінің алғашқы болып іргетасын қалаған – Шара Жиенқұлова. Ол – туған халқының мол мәдени мұрасын болашаққа ұсынып кеткен ұлы ұстаз. Ұлы ұстаз Ш. Жиенқұлова күнделікті тіршіліктегі қимыл – қозғалыстарды би қимылдарына айналдырған. Осы қимылдарды қазіргі таңға дейін қолданып келеміз. Қазақ биі – халықтың тұрмыс-салтының айнасы. “Сырға”, “Толқын”, “Тұмарша”, “Айна”, “Білезік”, “Буын” осы қол элементтері қыздың нәзіктігін бейнелейді. Қазақ биінің қимылы мен әуені де, өте әсем,ырғағы жігерлі, мазмұны бай болып келеді.

Қазақ биі үстінде қолды қалай ұстаудың негізгі алты түрі (қалыптары) бар.I. “Сәлем” деп аталады. Екі қолын алға созып, саусақ бастарын жоғары қаратады, алақаны ашық, шынтағы сәл бүгулі ұсталады.

“Құс қанаты” деп аталады. Екі қолын екі жаққа жая, шынтағы сәл бүгулі, алақанын төмен қаратып, саусақтарын бос ұстайды.

III. “Қос мүйіз” деп аталады. Екі қолын басынан асыра көтеріп, ортаңғы саусағын бас киіміне тигізеді, екі шынтағын бүгеді.

“Сәукеле” деп аталады. Сәукеле- қыздар үшін, ат үстінде- ерлер үшін. Оң қолын жоғары асыра басына көтеріп, сол қолын шынтақтан бүгіп көкірек тұсына иеді. Қолдың алақаны ашық болады. Ерлер қолдың алақанын жұмып, ат үстінде тізгін ұстағанды бейнелейді.

“Сыңар мүйіз” деп аталады. Оң қолын жоғары көтеріп, сол қолын солға созады.Алақаны ашық болады.

“Белбеу” деп аталады (ерлер үшін). Екі қолын шынтақтан бүгіп, белдіктен ұстайды.

Бұдан басқа қолдың толқынданған қимылдары: тізіліп жүру, ұлу тәрізді, бет ашар сияқты түрлері бар

Аяқтың қазақ биі үстінде байқалатын алты түрі бар.

Жүру әдістері.

Табан жүріс. Екі аяқтың көмегімен еденді алма- кезек нық басып жүру.II. Өкше жүріс. Екі аяқтың өкшесімен кезек басып жүру. Екі аяқтың ұшымен кезек басып жүру.

III. Қос табан. Оң аяқпен алға екі табан басу, сол аяқ оң аяқтың артынан ілеседі. Дәл осыны керісінше қайталайды.

Тоқылдақ. Екі аяқтың табанымен еденді кезек- кезек тебеді. Сырғанақ тоқылдақ оң аяқпен еденді бір теуіп алға сырғанайды да, сол аяқпен қайталайды.V. Секіртпе. Екі аяқпен алма- кезек секіреді. Қос аяқпен бір мезгілде секіреді, бір аяқпен секіреді.VI. Айналма. Бір аяқтың ұшымен айналады. Айналма шеңбер жасайды. Ұршықтай шыр айналады.

Сонымен қатар жүріс түрлеріне: кербез жүріс,құбылма жүріс, сақ жүріс, өкше көтеру,өкше кезек, өкшелеу, кезекті адым, кібіртік адым, шапшаң қадам жатады.Қазақтың би қимылдары алуан түрлілігімен ерекшеленеді: шалқақтау, сылаң қағу, ирек, сылқылдақ, табақ тарту, сәндену,шыр айналу, ұршық, бұраң бел, теңселу, қол бұрау, малдас құру, қосаяқ, қызғалдақ,қыз қылығы,мақтаншақ, оймақ,өкшелеу, өрме,иірім, жайдары аяқ, жаулық, , жүре отырыс, иілу, қайшылау, қамтыма, үшбұрыш, зигзаг секірулер, бұраң бел , желдірме би қимылы, белдеме, буын ойнату, бүктелме, дүрсілдету, еспе, ақселеу, алқотан т.б.Қазақтың халық билері қимылдарының әр алуандылығы таң қалдырмай қоймайды.Оның қыр-сыры көп.Мәселен, табиғат құбылыстарына байланысты би қимылдары: толқын, жел, самал. қайнар бұлақ, найзағай, кемпірқосақ, құйын, жел ойнаған, бұрқасын т.б. Аң-жануарлар, құс бейнелері мен қимылдарына байланысты би қимылдары: ат шабыс,тізгін тарту, ботагөз, бота мойын, қошқар мүйіз, киік мүйіз, бұғы мүйіз, сыңар мүйіз,ирек, қос жылан, құс тұмсық, жорға, қос…