Қазақ хандары туралы мақала, 7 сынып

Өз тарихын білмеген халық, өзін де сыйламайды”

Н. Ә. Назарбаев

Қазақ хандары

Әр халықтың өз алдына жеке халық болып қалыптасуы үшін көптеген тарихи оқиғаларды басынан өткізуіне тура келеді. Бұл күрделі үрдіс,бір немесе екі ғасырдың ішінде болмайды, халық болып қалыптасу үшін бірнеше ғасырларды керек етеді. Халықтың қалыптасуы өте күрделі процесс. Еуразияның кең-байтақ төсінде өзінің тарихи аумағын, мәдениеті мен тілін, дінін қалыптастырған қазақ халқының тағдыры тереңде жатыр.Қазақ хандығының пайда болуы Қазақстан жерінде XIV-XV ғас. орын алған әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестерден туған заңды қоғамдық құбылыс.

Қазақ хандығының негізін салушылар – Керей мен Жәнібек.Тарихи мәліметтерде олардың Әбілқайыр хандығынан бөлініп, Жетісудағы «Қозыбасыда» Қазақ хандығын құрды деген пікір бар.Тарихшылардың зерттеулерінде алғашқы қазақ ханы- Керей хан.Керей ханның шығу тегіне үңілсек, ол - Жошы ханның үлкен ұлы – Орда Еженнен тараған. Орда Ежен, оның баласы Сасы бұқа, оның баласы Ерзен, оның баласы Шымтай және оның баласы Орыс хан болып жалғасады.Тарихи мәліметтерде «Орыс ханның 15 баласы: 8 ұл және 7 қызы болған дейді. Орыс ханның бірінші ұлы–Тоқтақия, оның ұлы Болат және оның ұлы – Керей хан болып жалғасады.Орыс хан қайтыс болғаннан кейін таққа оның үлкен ұлы Тоқтақия, яғни Керейдің атасы келеді . Керей ханның атасы Тоқтақия «жұмсақ мінезді және әділетті» адам болып, Әмір Темір мен Тоқтамысқа қарсы күресте қайтыс болған. Ал Керейдің әкесі Болатқа келсек, ол – Тоқтақияның үш ұлының бірі. Керей хан – Болаттың жалғыз ұлы.Керей мен Жәнібек хандарға тағдыр жаңа этникалық бірлестікке негізделген мемлекетті құру және оны басқару үлесін берді. Бұл үлес кездейсоқ сияқты болып көрінгенімен, заңдылық болатын. Өйткені екі ханның арғы ата-бабалары –Шыңғыс ханнан Керей мен Жәнібек хандарға дейін Шығыс Дешті Қыпш

1) Жүніс ханның Есен Бұға ханның тағына таласы уакытша болса да тоқтатылады;

2) Моғол ханы Есенбұғаның өз елінде ықпалы өседі;

3) «көшпелі өзбектер» елінің күйреу процесі тереңдей түседі;

4) Әбілқайыр ханға наразылардың бәрі Қазақ хандығына келе бастайды, сөйтіп хандық халқы тез көбейеді...

Мұхаммед Хайдар Дулатидың мәліметі бойынша 1470 жылға дейін хандық халқы 200 мыңға дейін жеткен.Керей ханнын хандық құра бастағаны туралы Хайдар Дулати «Тарихи Рашиди» еңбегінде «Қазақ хандарының билік ете бастағаны хижраның 870 жылы» деп жазады. Бұл – қазіргі жыл санау бойынша, 1465-66 жыл. Қазақ хандығының құрылған жылы.

Керей ханның үш ұлы болғанын жазады: Бұрындық хан, Қожа-Мұхаммед және Сұлтан Әли. Бұрындық туралы жазба деректерде азды-көпті мәліметтер бар, ал соңғы екі ұл жөнінде ешбір деректе айтылмайды. Бұрындық ханнан соң хандық билік толығымен және түпкілікті түрде Жәнібек хан…