Қазақ тілін оқытудағы коммуникативтік құзыреттілік

Солтүстік Қазақстан облысы

Қызылжар ауданы

«Приишимка негізгі мектебі» КММ

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Дауленбаева Ризагул Абаевна

ЭССЕ

Қазақ тілі мен әдебиетін оқытуда оқушылардың коммуникативтік құзіреттілігін қалыптастыру

«Біздің міндетіміз – 2017 жылға қарай мемлекеттік тілді білетін қазақстандықтар санын 80 пайызға дейін жеткізу. Ал 2020 жылға қарай олар кемінде 95 пайызды құрауы тиіс. Енді он жылдан кейін мектеп бітірушілердің 100 пайызы мемлекеттік тілді біліп шығатын болады. Ол үшін біз бәрін де жасап жатырмыз».

ҚР-ның президенті Н.Ә.Назарбаев

Елбасы Н.Назарбаев: «Мемлекеттік тіл – бұл Отаннан бастау алатын Ту, Елтаңба, Әнұран секілді нышан және ол елдің барша азаматтарын біріктіруі тиіс»,- деген болатын. Демек, тілді сапалы деңгейде үйрену барша Қазақстан азаматтарынан талап етіледі. ҚР-ның Тіл туралы Заңының 4-бабында былай делінген: «Қазақстан халқын топтастырудың аса маңызды факторы болып табылатын мемлекеттік тілді меңгеру - ҚР-ның әрбір азаматының парызы».

Қазақ тілі мен әдебиетінің жаңа оқу бағдарламалары дүниежүзілік және отандық тәжірибенің үздік, инновациялық түрлеріне сүйене отырып әзірленді. Жаңа оқу бағдарламаларын іске қосу барысында тілі қазақша дамыған оқушының моделі қалыптасады. Оқушының осы моделі Қазақстан Республикасының «Мәңгілік Ел» идеясының жүзеге асырылуының бір жолы болып табылады. Өйткені «Мәңгілік Елдің» мәңгілік тілі – қазақ тілінің дамуы мектепте оқыту жүйесімен тікелей және маңызды байланыста болады.

Білім беру деңгейлері арасындағы мазмұнның сабақтастығын қамтамасыз ету мақсатында бүкіл білім беру траекториясы бойы жинақталатын өтпелі негізгі құзыреттер айқындалады. Бұл құзыреттер білім берудің барлық деңгейлеріндегі мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартының құндылығы мен мазмұндылығын, білім беру саласындағы басқа да негіздемелік құжаттарды айқындау үшін негіз болады.

Негізгі құзыреттілік ретінде үш тілде білім алушылардың коммуникативтік дағдылары дамиды. Мектептерде педагог кадрлардың дайындығына қарай және оқушылар мен ата-аналардың қалауын ескере отырып, жекелеген пәндерді үш тілде оқытуға біртіндеп көшу қамтамасыз етіледі. Мемлекеттік тілді басым дамыту білім беруді әдіснамалық және ғылыми-әдістемелік сүйемелдеу, оның ішінде қазақ тілі мен әдебиетін тереңдетіп оқыту есебінен күшейтілетін болады. Қазақстан Республикасында білім беруді және ғылымды дамытудың 2020 – 2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында осы бағытты негізге ала отырып мен «қазақ тілі мен әдебиетін оқытуда оқушылардың коммуникативтік құзіреттілігін қалыптастыру» мәселесімен жұмыс атқарып келемін.

Қазақ тілін оқыту үдерісінде бұған дейін қазақ тілін тек пән ретінде оқыту ғана мақсат болып келсе, ендігі ретте оқушының қазақша білу,сөйлеу, жазу, түсіну құзіреттілігін қалыптастыру - басты мақсатқа айналды.

Оқушыларымның қазақ тілін толық игеруі үшін коммуникативтік бағыттағы жаттығулардың міндетті түрде динамикалық режимде болуын қамтамасыз етемін. Ауызша сөйлеу формасы сөйлеуді есту арқылы түсіну болып табылады, яғни түсініп-тыңдау және сол сөйлеуге дұрыс реакция/жауап беру. Ал жазбаша сөйлеу графикалық сөйлеуді көздейді, яғни берілген мәтінді түсіну, графикалық берілген ақпаратты пайдалана отырып, өз ойын жазбаша түрде жеткізу дегенді білдіреді.

Оқушының тілді жетік білуі, орташа білуі, нашар білуі көптеген факторлармен байланысты. Коммуникативтік құзірет - үйренген тіл құралдарын тілдік қарым-қатынаста таңдап пайдалана білуге деген қабілеттілік, тақырыпқа сәйкес коммуникативтік жағдаятты бағалау, жағдаятқа тез арада кері байланыс/реакция жасап, екінші тілде жауап беру. Тілді оқытудың мақсаты – коммуникативтік құзіреттілікті қалыптастыру. Бұл терминді алғаш рет этнолингвист Делл Хаймс (Hymes) енгізген болатын. Оның теориясы бойынша КҚ сөйлеушінің нақты бір сөйлеу қауымдастығында өзін өзгелердің түсінгендігін сезінуі деген.

Өз тәжірибемде қазақ тілін коммуникативтік жаттығулар арқылы оқыту барысында оқушылардың сөйлеу тілін дамыту әдістемесіндегі тиімді әдістерім мыналар:

Пікірталас/дискуссия

Сұхбат/диалог

Қар жентегі/снежный ком

Пікірталас – сын тұрғысынан ойлау мен коммуникативтік қабілетті дамытуға бағыттылған әдіс. Оқушылардың талқыланатын тақырыпқа немесе проблемаға деген қарама қайшы пікірлері мен көзқарастарын көрсетуге негізделген. Бұл әдісті мен жоғары сыныпта жиі қолданамын.

Қар жентегі – бұл тұлға аралық қарым қатынасқа үйретуге және коммуникативтік қабілет пен білікті дамытуға бағытталған оқыту әдісі.

Мысалы: диалогтің түрлері мен коммуникативтік міндеттері және оған сәйкес сөйлеу қызметтерін жіктеу негізінде оқушылар бірнеше жаттығу түрлерін орындайды.

Сонымен қатар дәстүрлі әдістер жүйесін де жиі қолданамын. Олар – грамматикалық талдаулар, модельдеу, логикалық ойлауға арналған жаттығулар орындау, мәтінмен жұмыс істеу әдістері т.б.

Соның бірі өз сабақтарымда қолданатын маңызыдылығына қарай бөлу әдістемелік тәсілін пайдаланатын коммуникативтік ойын түрі. Оның мақсаты нақты бір заттарды немесе құбылыстарды олардың маңызыдылығына қарай орналастыру. Ойын барысында түрлі пікірталастар болады. Оқушылар…