Қазақ тілінде ауызша және жазбаша сөйлеуді дамыту

М.Тынышбаев атындағы

Шымкент ALT көлік колледжі

Тақырыбы: Қазақ тілі сабағында студенттердің ауызша және жазбаша тілін дамыту

Автор: Бескен Дана Қуатқызы

Шымкент 2025 ж

Қазақ тілі сабағында студенттердің ауызша және жазбаша тілін дамыту

Кіріспе

Қазіргі таңда білім беру жүйесінде тілдік құзыреттілікке қойылатын талаптар күшейіп отыр. Әсіресе, мемлекеттік тілді меңгеру деңгейін арттыру – ұлттық болмысты сақтау мен ұрпақтың танымдық көкжиегін кеңейтудегі маңызды шарт. Осы орайда, қазақ тілі сабағында студенттердің тілдік дағдыларын жетілдіру өзекті мәселе ретінде қарастырылады. Тіл үйренушіге тек грамматикалық білім беріп қана қоймай, олардың ауызша және жазбаша сөйлеу мәдениетін қалыптастыру – оқытудың басты мақсатына айналуы тиіс.

Негізгі бөлім

1. Ауызша тілдік дағдыларды қалыптастыру

Ауызекі сөйлеу – тұлғаның танымдық, психологиялық, әлеуметтік дамуының айнасы. Сабақ барысында төмендегі әдістер мен тәсілдер арқылы студенттердің сөйлеу белсенділігін арттыруға болады:

Диалог пен полилог жүргізу. Пәндік және өмірлік тақырыптарда пікір алмасу, жағдаяттық сөйлесімдер құру.

Дебат пен пікірталас. Студенттің өзіндік ойын жеткізе алу, дәлелдей білу, қарсы пікірге сыни көзқараспен қарау қабілетін дамытады.

Сұхбат алу және баяндама жасау. Тақырыпқа сай мәліметтерді іздеу, жинақтау, жүйелеу дағдылары қалыптасады.

Коммуникативтік оқыту технологиялары (жобалық жұмыс, CLIL, ойын әдісі, рөлдік модельдер) студенттердің белсенді қатысуына ықпал етеді.

2. Жазбаша тілдік дағдыларды дамыту

Жазбаша сөйлеу – тілдің құрылымдық заңдылықтарын меңгерумен қатар, логикалық, жүйелі ойлау дағдысын қалыптастырады. Жоғары оқу орнында жазылымға үйретуде келесі бағыттар маңызды:

Эссе мен шығарма жазу. Мазмұнды, құрылымы нақты, тілдік жағынан сауатты жазуға дағдыландырады.

Ғылыми сипаттағы мәтіндер құрастыру. Аннотация, реферат, баяндама секілді академиялық стильдегі жұмыстар.

Іскери жазылым үлгілері. Өмірбаян, түйіндеме, өтініш, баяндау хат жазу арқылы болашақ маман ретінде құжаттармен жұмыс істеу машығы қалыптасады.Студенттердің жазылым жұмыстарында қателерді талдау, кері байланыс беру, өзіндік рефлексия жүргізу тәсілдері де маңызды орын алады.

Қазақ тілі сабағында оқушының дұрыс сөйлеуіне, сауатты жазуына айрықша көңіл бөлінеді. Мұғалім қазақ тілі сабақтарында тілді дамытып, байланыстырып сөйлеу, тілдік материалдарды дұрыс таңдап, оны дұрыс бере білу, тілдің теориясы мен сөйлеу практикасының бір-бірімен қарым-қатынасы түрлі жаттығу жұмыстары арқылы іске асырылады. Демек, қазақ тілі пәнін оқыту барысында мұғалім оқушының логикалық жағынан дұрыс, анық, грамматикалық, лексикалық, орфографиялық нормасына лайықты, дұрыс айта білуге үйретумен бірге, екінші жағынан дұрыс жаза білуге жаттықтырады. Қазақ тіліндегі тіл ұстарту жұмыстарының негізгі мақсаты – дұрыс, сауатты жазуға, оқушының ауызша және жазбаша тілін дұрыс дамытуда грамматикалық ережелерді жақсы білуге, тыныс белгілерін дұрыс қоюға үйретіп, көркем әдебиетті көп оқуға бағыт беріп, оның үлгісін көрсетіп отыруы тиіс. Тіл ұстарту мен тіл дамыту сабақтарының алдына қойып отырған міндеттері – оқушылардың тілін дамыта отырып, ойын жеткізе алатындай сөйлеуге дағдыландыру, сөйлеу мен жазу деңгейін көтеру. Тіл дамыту жұмыстарын ұйымдастыру – оқушылардың ойлау қабілеті мен сауаттылығын арттырады. Мұғалім қазақ тілі сабақтарында оқушының ауызша жауаптарының ерекшелігі неде, оның

- Сұрақтар бойынша сөйлем құрастыру.

- Аяқталмай қалған сөйлемдерді, сөздерді толықтырып жазу.

- Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қойып жазу.

- Сурет бойынша сөйлем құрастыру.

- Жеке берілген сөздерден сөйлем сөйлем құрастыру.

- Кітаптан тақтаға жазу.

Сөйтіп тіл дамыту — мағынасы, көлемі кең ұғым. Адам ойын ауызша, не жазбаша түрде жеткізеді. Сондықтан оқушы тілін дамыту екі бағытта жүргізіледі: ауызша және жазбаша. Жалпы алғанда тілді оқытуда…