Қазақ тілінде оқытпайтын мектептердегі тіл дамыту жұмыстары

Қазақ тілінде оқытпайтын мектептерде қазақ тілі пәнінің басты мақсаты – тіл дамыту. Тіл дамыту жұмысы ауызша да, жазбаша да жүргізіледі. Ауызша жұмыс жүргізуде оқушылардың мәдени, әдеби тіл нормасында сөйлей білуі, орфографиялық ережелерді меңгере отырып, мәнерлеп оқу дағдыларын қалыптастыру, сөздік қорын байыту, сөзжасам формаларын меңгерту жұмыстары іске асырылады. Жазба жұмыстарын жүргізу арқылы оқушыларды мемлекеттік тілде сауатты жазуға үйретеміз.

Болашақ мұғалімдерге қазақ тілін оқушының қазақша білетін азаматтармен достық қарым-қатынас құралына айналдыруға мүмкіндік беретін ең тиімді әдіс-тәсілдерді мұғалімдерге меңгерту

Жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспеден, 2 тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

Қазақ тілі терең зерттеліп, бүгінгі күні бала-бақшадан бастап жоғары оқу орындарына дейін барлық білім салаларына міндетті пән ретінде енгізіліп, оның қатысымдық қызметін арттыру мақсатында оқытылуы тіл мамандарына көптеген міндеттерді жүктейді.

Республикамызда қазақ тілінде оқытпайтын мектептерде жүргізілетін қазақ тілі мәселелеріне арналған ғылыми-тәжірибелік конференциялар мен семинарлар жүргізілуде. Мектеп оқулықтары заман талабына сай өңделіп, толықтырылып қайта шығарылуда. «Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде» деген арнайы республикалық ғылыми-педагогикалық журнал шығарылып, баспа орындарынан көптеген сөздіктер, тілашарлар, оқулықтар мен оқу құралдары жарық көруде. Бүгінде оқушы қауым да қазақ тілін үйренуге бет бұрды десек болады. Алайда қазақ тілінде оқытпайтын мектептерде қазақ тілін оқыту әдістемесі мен ғылыми теориясы белгілі жүйеге толық келтірілді деуіміз ерте болар.

Белгілі ғалымдар Н.Оралбаева мен К.Жақсылықова «Орыс тіліндегі мектептерде қазақ тілін оқыту әдістемесі» [2] деген еңбегінде қазақ тілінде оқытпайтын мектептерде қазақ тілін оқыту әдістемесінің теориялық негіздері жайында: «Соңғы кезде басқа ұлтқа қазақ тілін оқытудың кейбір мәселелерін зерттеу мемлекетіміздің ірі университеттерінде, институттарында, ғылыми институттарда жүргізіліп жатыр. Бірақ бұл осы салада жасалуға тиісті жұмыстар, зерттелуге тиісті мәселелердің бастамасы ғана. Орыс мектебінде қазақ тілін оқыту әдістемесінің барлық мәселелері жүйелі түрде, жан-жақты зерттелуді қажет етеді. Ғылымның бұл түрінің ғылыми-теориялық негізін тиянақты құру – бүгінгі өмір талабынан туып отырған өте күрделі және қажет мәселе. Бірақ ол – қысқа уақытта тез жасала қалатын іс емес. Ол бірсыпыра уақытты керек етеді, сол уақыттың ішінде осы саладағы ғалымдар үзбей, қауырт ғылыми-зерттеу жұмысын жүргізуі қажет. Соның нәтижесінде ғана қазақ тілін оқу орыс тілінде жүргізілетін мектепте оқудың теориялық негізі қаланады», – дейді [2, 5-6].

Қазақ тілінде оқытпайтын мектептерде қазақ тілін оқытудың негізгі мақсаты – оқушыларға қазақ тілін қатынас құралы ретінде үйрету, яғни оқушыларды әңгіме барысында бір-біріне сұрақ қойып, жауап бере алатындай, тақырып бойынша өзі әңгіме айтып, не тыңдаған әңгімесін түсіне алатындай, қазақша шағын мәтінді сауатты оқып, оны өз бетінше аудара алатындай және өз ойын еркін айта алатындай дәрежеге жеткізу.

Бұл мақсатқа жету үшін мұғалім бағдарлама бойынша берілген негізгі теориялық, яғни грамматикалық материалды лексикалық материал мен тіл дамыту жұмыстарының тығыз байланысында жүргізеді. Қазақ тілі сабағында мәтін бір бөлек, грамматикалық материал бір бөлек, басқа тіл дамыту жұмыстары бір бөлек қарастырылмайды. Бұлардың бәрі бір-бірімен тығыз байланыста, бір мақсатта, яғни тіл дамыту мақсатында кешенді түрде, тұтас қарастырылады.

Оқу орыс тілінде жүргізілетін мектепте қазақ тілі сабағы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі бекіткен оқыту қазақ тілді емес жалпы білім беретін мектепке арналған «Қазақ тілі» типтік оқу бағдарламасы негізінде жүргізілді.

Бұл пән қазақ тілді емес мектептерде білім беру стандартына сәйкес міндетті түрде оқытылатын пән. Пәннің мақсаты оқушыларға мемлекеттік тілді, яғни қазақ тілін, қазақ тіліндегі сөйлесім әрекетін мәдениаралық қатысым құралы ретінде меңгерту, тілдік қабілеті дамыған дара тұлғаның дамуына мүмкіндік жасау.

Бұл жұмыста қазақ тілінде оқытпайтын мектептерде қазақ тілін меңгерту мәселелерін сөз етуде Ф.Ш.Оразбаева, Т.Т.Аяпова т.б. авторлығымен жасалған негізгі және орта деңгейге арналған 5-9 сыныптың «Қазақ тілі» пәнінің оқу бағдарламасы [4] негізге алынды.

«Министрлік «100 нақты қадам» Ұлт жоспарының қадамдарын және Білім мен ғылымды дамытудың 2016-2019 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын іске асыру мақсатындағы жаңартылған білім беру мазмұнына кезең-кезеңмен өту жұмыстарын бастаған болатын.

Жаңартылған білім беру бағдарламасының басты мақсаты- білім мазмұнының жаңаруымен бірге, критиалды бағалау жүйесін және оқытудың түрлі әдіс-тәсілдерін қолданудың тиімділігін арттыруды мақсат етеді.

«Жаңартылған білім мазмұны арнайы кестеге сәйкес кезең-кезеңмен орындалады: 2016 жылы – 1-сынып, 2017 жылы – 2,5,7 сыныптар, 2018 жылы – 3,6,8,10-сыныптар, 2019 жылы – 4,9,11,12-сыныптар. 2020 жылдан ары қарай барлық сыныптар жаңартылған білім бағдарламасы бойынша сабақ алады »

Жаңартылған бағдарламаның дәстүрлі бағдарламадан ерекшелігі:

Пән мазмұнының спиралді қағидат бойынша болуы. Яғни пән мазмұны қарапайымнан күрделенуі;

Блум таксономиясы бойынша оқу;

Оқу үдерісін қысқа мерзімді, орта мерзімді және ұзақ мерзімді жоспарлар арқылы жоспарлау;

Қысқа мерзімді жоспарға 4 дағдыны (оқылым, тыңдалым, айтылым, жазылым) кірістіру;

Оқушылардың үлгерімін екі тәсіл арқылы бағалау: қалыптастырушы және жиынтық бағалау;

Сыни , шығармашылық, логикалық, проблемалық, технологиялық, критикалық, алгоритмдік ойлау дағдыларын дамыту;

Тілдік құзіректтілік дағдысын қалыптастыру;

– делінген типтік бағдарлама да [4, 3].

Осыған дейінгі Оқу бағдарламасында, коммуникативтік мақсат туралы айтылғанымен, қазақша коммуникативтік дағдылар (қазақша айтылғанда тыңдау және түсіну, қазақша сөйлеу және сөйлесу, қазақша оқу, қазақша жазу) жүйелі және бірізділікпен, сабақтастықпен нақты көрсетілмеген болатын. Тек «тыңдалым», «айтылым» т.б. деген терминдер ғана қолданылды, ал әрбір жекелеген сыныптарда сол «тыңдағанын түсіне алу дағдысын» қалай қалыптастыру әдістемелік тұрғыдан оқу бағдарламасында көрсетілмей келді. Тек «Лексикалық минимум» көрсетіліп, соны жаттап алса, бала сөйлеп, жазып кететіндей ғана «әсерде қалдырып келді». Ал «әсерде қалдыру» мен «нақты оқу мақсаттары ретінде белгілеу» - мүлде екі түрлі тұрғыдан келуді талап ететіні белгілі.Осындай және тағы да ірілі-ұсақты мәселелер «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» саласында пісіп-жетілген мәселені ушықтырмай, болашаққа сенімді Оқу бағдарламасымен қамтамасыз ету керектігін дәлелдеген болатын.

Жаңартылған мазмұндағы Оқу бағдарламасы коммуникативтік дағдыларды күнделікті қазақ тілі сабақтарының оқу мақсаттары етіп көрсету арқылы мұғалім мен оқушының бірлескен дидактикалық үдерісінің құрылымын жаңаша құрып бере алды.Осы Оқу бағдарламасына сәйкес құралған Оқулық пен Мұғалім нұсқаулығын да бірінен екіншісінен ажыратпай қолдану қажеттілігі де осыдан туындайды. Сонда ғана көзделген нәтижеге мұғалімдер де, оқушылар да еркін қол жеткізе алады.

Қазақ тілі мен әдебиетін біріктіре оқытудың аса тиімді тұсы – қазақ тілін үйретуде мәтінді, оның ішінде көркем мәтінді ұтымды пайдаланатындығы. Сынып өскен сайын біртіндеп күрделеніп отыратын оқу мақсаттары оқушыны көркем мәтіндегі кейіпкерлер мен оқиғалар туралы талдауы мен өзінің ойын білдіру дағдыларын қалыптастыра отырып, қазақша коммуникативтік дағдыларын да қалыптастыру міндетін шешеді. Осылай қазақ тілі мен әдебиет пәндері өщзара біріне екінші тірек болып, оқушының сөйлеу тілінің сапалы және мазмұнды дамуына тірек жасайды.

Тақырыптарды «Адам», «Қоғам», «Табиғат» деген тіл үйретудегі басты салалар бойынша таңдау ұстанымы басшылыққа алынды.

Бұл бағдарлама тек осы жылға ғана емес, алдағы жылдарға да арналғандықтан, қазақтың ескірмейтін ұлттық тарихы мен мәдениетіне, салты мен дәстүріне, келешектегі ғылым мен технологияның дамуына, жаһандық климат өзгерісіне, күнделікті қарапайым қарым-қатынас пен адамгершілік қағидаларына байланысты тақырыптар болуы көзделді.

Оқу орыс тілінде жүргізілетін мектепте мемлекеттік стандартқа сәйкес құрылған типтік оқу жоспары бойынша «Қазақ тілі» пәні аптасына 5 сағаттан, барлығы 170 сағат оқытылады. Білім мазмұны үш тақырып төңірегінде топтасқан:

Әлеуметтік-тұрмыстық ая.

Әлеуметтік-мәдени ая.

Оқу-еңбек аясы.

Бұл тақырыптардың әрқайсысы кішігірім лексикалық тақырыптарды қамтиды. Әр лексикалық тақырып келесі үш бөлімнен тұрады:

Тілдік бөлім.

Қатысымдық-сөйлесімдік бөлім.

Мәдениетаралық қарым-қатынас бөлімі.

Сонымен бірге типтік бағдарлама келесі әдістерді басшылыққа алуды ұсынады [4]:

Оқушылардың қатысымдық әдісі. Бұл әдіс – негізгі және күнделікті өмірде тілді үйретуді жүзеге асыру мақсатында сабақты практикалық жағынан қамтамасыз ететін әдіс.

Оқытудың ойын әдісі арқылы оқушылардың тілін дамыту жұмысы іске асырылады. Ойындар рольдік, сюжеттік болып бөлінеді, оқушылардың коммуникативтік құзыреттілігін қалыптастырады.

Дара тұлғаға бағдарланған оқыту әдісі бойынша оқушының жеке бас ерекшелігі ескеріліп, оқушының алғашқы қадамынан бастап біліктілік пен білімінің даму жолын қалыптастырады.

Филология ғылымының докторы, профессор Ф.Оразбаева: «Оқушы тілін дамыту ауызша және жазбаша жүргізіледі. Тілді оқытуда бұл екі бағыт қатар байланыста іске асырылады. Қазақ тілін оқытудың алғашқы кезеңінде ауызша тіл дамыту басымырақ болады. Сөйлеу тілі кейінірек жазба тілді дамытуға негіз болады», - дейді [4]. Демек, қазақ тілінде оқытпайтын мектептерде қазақ тілі сабағы негізінен тіл дамыту бағытында жүргізіледі. Яғни, сөздік қорды байыту; байланыстырып сөйлеуді дамыту; грамматикалық тұлғада жүйелі сөйлеуді үйрету; сөйлеу мәдениетін қалыптастыру, т.б.

Қазақ тілінде оқытпайтын мектептердің оқушылары өзінің ана тілімен қатар бірінші сыныптан бастап қазақ тілін өте бастайды. Баланың жасы кіші болған сайын, оның тілі екінші тілді игеруге икемді келеді. Сондықтан бірінші сынып, яғни қазақ тілін оқытудың алғашқы сатысында, оқушылардың қазақ тіліне тән дыбыстарды дұрыс айтуын қалыптастыру керек. Бұл кезеңде оқушылар дыбыстардың жеке, сөз ішінде және сөйлем ішінде айтылуын үйренеді.

Қазақ тілін оқыту жұмысының дұрыс жолға қойылуы мұғалімнен шеберлікті, ізденуді талап етеді. Оқытушы қауым тілдің әдістемелік жолдарын игеру мақсатында озат мұғалімдердің іс-тәжірибесіне сүйеніп, оқытудың жұмыс түрлерін өз бетінше зерттейді.

Қазақ тілінде оқытпайтын мектептерде қазақ тілінен мынадай жұмыс түрлерін жүргізуге болады. Олар.

Диалогты сөйлеуге үйрету.

Сөздікпен жұмыс істеу, аударма жұмысы.

Суретпен жұмыс істеу.

Мәтінмен жұмыс істеу.

Монологты сөйлеуге үйрету.

Сөйлеу, сөйлем модельдерін үйрету.

Сөзді не сөйлемді толықтыру арқылы грамматиканы игеру.

Сөйлемнің түрлерін түсіндіруде кеспе қағаздарымен, суретпен жұмыс істеу.

Грамматикалық жаттығуларды орындау.

Әдепті сөйлеу үлгілерін үйрету.

Сын жұмыстарын жүргізу.

Сыныптан тыс жұмыстарды жүргізу.

Келесі кезектегі жұмыс мәтін материалын грамматиканы түсіндіруде пайдалану, мәтіннен грамматикалық тақырыпқа сай жалғау мен жұрнақтарды, септіктің түрлерін, етістіктің шақ формаларын, не болмаса басқа грамматикалық формаларды табу, түсіндіру, олармен жеке сөйлем құрастыру, т.б. жүргізіледі. Сонымен, әрбір лексикалық тақырыптарға алынған түрлі мәтіндер бойынша мұғалім оқушылармен көптеген тіл дамыту жұмыстарын жүргізеді. Олар: сөздікті игеру, мәтінді аудару, мазмұнын айту, диалог, монолог құру, мәтін бойынша грамматикалық тапсырма орындау; жазба жұмыстарын орындау; рольдік ойындар ұйымдастыру т.б. Мысалы өтілген грамматикалық тақырыпты пысықтауда мұғалім түрлі жазба жұмыстарын жүргізеді. Жазба жұмыстары арқылы оқушылар ойды байланыстырып құрастыруға, сөздерді дұрыс айтып дағдылануға үйренеді. Олар:

Тірек сөздермен сөйлем құрау.

Сұраққа жауап беру.

Үлгі бойынша сөйлем құрастыру.

Көп нүктенің орнына тиісті қосымшаларды қойып жазу.

Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қойып жазу.

Суреттер бойынша сөйлем құрастыру.

Ыдыратылған сөздермен сөйлем құру.

Орысшадан қазақшаға, қазақшадан орысшаға аудару, т.б.

Мұғалім сабақта білім берумен қатар тәрбиелік жұмысты да жүргізеді. Оқушылардың эстетикалық рухани сезімдерінің қалыптасып, дүниетанымының кеңеюіне жол ашады. Алынған материалдардың құндылығына, тәрбиелік маңызына назар аударады. Мәтіндер қазақ халқының өмірінен, салт-дәстүрлерінен, әдет-ғұрыптарынан…