Жобалық жұмыстар арқылы қазақ тілінде тілдік және әдеби-шығармашылық қабілеттеріді дамыту

ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛ

Тақырыбы:

Жобалық жұмыстар арқылы қазақ тілінде тілдік және әдеби-шығармашылық қабілеттерді дамыту

ТҮСІНІК ХАТ

Бұл әдістемелік құрал «Жобалық жұмыстар арқылы қазақ тілінде тілдік және әдеби-шығармашылық қабілеттерді дамыту» тақырыбына арналған. Құрал өзге тілде оқытылатын мектептердегі қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімдеріне, жас мамандарға және әдіскерлерге арналады. Әдістемелік құралда қазіргі білім беру жүйесінде оқушының тұлғалық дамуын қамтамасыз ететін жобалық әдістің теориялық-әдіснамалық негіздері қарастырылады. Жобалық жұмыстардың қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында қолданылуының ерекшеліктері ашылып, олардың оқушылардың тілдік құзыреттілігін қалыптастырудағы, әдеби шығарманы түсінудегі және шығармашылық қабілетті дамытудағы маңызы жан-жақты сипатталады.

Құралда жобалық жұмыстардың түрлері (зерттеу, шығармашылық, ақпараттық, әлеуметтік) және оларды ұйымдастыру кезеңдері нақты мысалдармен берілген. Қазақ тілі бойынша тілдік қорды дамытуға, грамматикалық білімді тәжірибеде қолдануға арналған жобалық тапсырмалар үлгілері ұсынылса, қазақ әдебиеті бойынша көркем мәтінді талдауға, кейіпкерлерді бейнелеуге, ұлттық құндылықтарды насихаттауға бағытталған жобалар көрсетілген.

Сондай-ақ әдістемелік құралда заманауи педагогикалық технологияларды (АКТ, CLIL, топтық жұмыс, рөлдік ойын, дебат) жобалық әдіспен кіріктіре қолдану жолдары қарастырылған. Мұғалімдерге арналған әдістемелік ұсыныстар, жобалық жұмыстар нәтижесін бағалау өлшемдері мен күтілетін нәтижелер жүйеленіп берілген.

Әдістемелік құралдың құндылығы – қазақ тілінде оқымайтын сыныптарда пәнді оқытудың тиімділігін арттыруға, оқушының тілдік және әдеби-шығармашылық қабілеттерін үйлестіре дамытуға бағытталғандығында. Ол мұғалімдерге сабақ барысында жобалық жұмыстарды ұйымдастырудың нақты үлгілерін ұсынады, оқушылардың қазақ тілін үйренуге деген қызығушылығын арттырып, әдебиетке эстетикалық тұрғыдан қарауға ықпал етеді.

Құрал мектеп тәжірибесінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнін оқыту сапасын арттыруға, оқушылардың функционалдық сауаттылығын, зерттеушілік және шығармашылық қабілеттерін дамытуға септігін тигізетін ғылыми-әдістемелік негіз ретінде қызмет етеді.

МАЗМҰНЫ

1. Кіріспе..................................................................................................................5

2. Зерттеудің мақсаты мен міндеттері.................................................................7

3. Жобалық әдістің теориялық-әдіснамалық негіздері...................................8

4. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында жобалық әдісті қолданудың ерекшеліктері.......................................................................................................10

4.1. Жобалық әдістің пәндік ерекшелігі...........................................................10

4.2. Төрт тілдік дағдыны кешенді дамыту........................................................11

4.3. Әдеби шығарманы меңгертудегі артықшылықтары............................13

4.4. Коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастыру...................................15

4.5. Мәдениетаралық байланыс пен ұлттық құндылықтарды насихаттау..............................................................................................................20

4.6. Ақпараттық-коммуникативтік технологияларды пайдалану..............23

5. Жобалық жұмыстардың түрлері және оларды пәнде қолдану.................24

5.1. Зерттеу жобалары..........................................................................................25

5.2. Шығармашылық жобалар..........................................................................26

5.3. Ақпараттық жобалар...................................................................................28

5.4. Әлеуметтік-мәдени жобалар.......................................................................31

5.5. Пәнаралық жобалар.....................................................................................33

5.6. Цифрлық жобалар........................................................................................36

5.7. Тұлғалық-бағдарлы жобалар.....................................................................39

6. Жобалық жұмыстарды ұйымдастыру кезеңдері........................................42

7. Қазақ тілі бойынша жобалық жұмыс үлгілері............................................44

8. Қазақ әдебиеті бойынша жобалық жұмыс үлгілері...................................46

9. Жобалық жұмыстарда қолданылатын заманауи әдіс-тәсілдер...............48

9.1. Сыни тұрғыдан ойлау стратегиялары......................................................49

9.2. АКТ құралдарын пайдалану әдістері........................................................50

9.3. Интерактивті әдістер....................................................................................52

9.4. Пәнаралық интеграция әдістері.................................................................54

9.5. Шығармашылық әдістер.............................................................................58

9.6. Топтық жұмыс пен ынтымақтастық әдістері..........................................60

9.7. Ойын технологиялары.................................................................................61

9.8. Дискуссия және пікірталас әдістері............................................................62

9.9. Зерттеу әдістері..............................................................................................64

9.10. Рефлексия әдістері.......................................................................................65

10. Жобалық жұмыстың оқушы шығармашылығын дамытудағы рөлі..........................................................................................................................66

11. Мұғалімдерге арналған әдістемелік ұсыныстар......................................68

12. Жобалық жұмыстар нәтижесін бағалау өлшемдері.................................69

13. Қорытынды.....................................................................................................74

15. Пайдаланылған әдебиеттер..........................................................................77

Кіріспе

Қазіргі заманда білім беру жүйесі түбегейлі жаңарып, дәстүрлі білім беруден құзыреттілікке негізделген оқытуға көшуде. Бұл бағыттың басты мақсаты – оқушының тек пәндік білімін арттыру емес, оның жеке тұлғалық қабілеттерін дамыту, алған білімін өмірде қолдана білуге үйрету. Қазақстан Республикасының білім беру стандартына сәйкес, әрбір оқушы функционалдық сауаттылыққа ие болуы тиіс. Әсіресе өзге тілде оқытатын мектептерде қазақ тілі мен әдебиеті пәнін оқытудың мәні ерекше. Өйткені бұл пәндер оқушылардың мемлекеттік тілді меңгеруіне, ұлттық мәдениет пен әдеби мұраны игеруіне, шығармашылық қабілетін шыңдауына мүмкіндік береді.

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнін оқытуда инновациялық технологияларды қолдану қажеттілігі күн сайын артып келеді. Осындай тиімді әдістердің бірі – жобалық жұмыс технологиясы. Жобалық әдіс оқушыны білімді дайын күйде алушы емес, оны өз еңбегімен табушы, талдаушы және нәтижесін жасаушы тұлға ретінде қалыптастырады. Бұл тәсіл оқушылардың дербестігін арттырып қана қоймай, олардың қазақ тілінде еркін сөйлеуіне, әдеби шығармаларды шығармашылықпен қабылдауына, ізденімпаздық қабілеттерін жетілдіруіне ықпал етеді.

Жобалық жұмыстардың артықшылығы – оқушыға өз қызығушылығына сәйкес тақырып таңдау мүмкіндігін беруінде. Мәселен, қазақ тілінен жобалық жұмыс жасаған оқушы белгілі бір тақырыпты зерттеп, сөздік қорын байытады, грамматикалық білімін бекітеді, ауызша және жазбаша сөйлеу дағдыларын дамытады. Ал әдебиеттен алынған жобалар көркем шығарманы терең түсінуге, кейіпкерлерді талдауға, ұлттық құндылықтарды сезінуге, эстетикалық талғамын қалыптастыруға көмектеседі. Сонымен қатар жобалық әдіс пәнаралық байланысты жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Мысалы, әдеби шығарманы талдау барысында тарих, география, өнер пәндерімен байланыс орнатылады; ал қазақ тілінде грамматикалық жаттығуларды орындау барысында оқушылардың логикалық ойлауы мен зерттеушілік дағдылары дамиды. Осылайша, жобалық жұмыстар арқылы оқушының жан-жақты дамуына жағдай жасалады.

Қазақ тілінде оқымайтын сыныптар үшін жобалық жұмыстардың маңызы ерекше. Себебі мұндай сыныптарда оқушылар қазақ тілін екінші тіл ретінде меңгереді, сондықтан оларға дайын білімді беруден гөрі, сол білімді өз бетімен ашуға, оны өмірлік жағдайларда қолдануға бағыттау әлдеқайда тиімді. Жобаға қатысқан оқушы тек тілдік білім алып қана қоймайды, ол өз еңбегінің нәтижесін көреді, сонымен қатар оны көпшілік алдында қорғап үйренеді. Бұл жағдай оқушының сөйлеу мәдениетін, сенімділігін, шығармашылық белсенділігін арттырады.

Осы әдістемелік құралдың өзектілігі – жобалық жұмыстарды қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында тиімді ұйымдастыру жолдарын көрсетуінде. Құралда жобалық әдістің теориялық-әдіснамалық негіздері талданып, оны нақты сабақ үлгілерінде қолдану жолдары ұсынылады. Сонымен қатар мұнда мұғалімдерге арналған әдістемелік ұсыныстар, практикалық тапсырмалар үлгілері, жобалық жұмыстардың нәтижесін бағалау өлшемдері мен күтілетін нәтижелер берілген.

Мақсаты

Өзге тілде оқытатын мектептерде қазақ тілі мен әдебиеті пәнін оқыту барысында жобалық жұмыстарды тиімді қолдану арқылы оқушылардың тілдік құзыреттілігін, шығармашылық қабілетін, әдеби-эстетикалық талғамын дамыту және қазақ тілін меңгеруге деген қызығушылығын арттыру.

Міндеттері

Жобалық әдістің теориялық-әдіснамалық негіздерін зерделеу.

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында жобалық жұмыстарды ұйымдастырудың тиімді жолдарын көрсету.

Оқушылардың тыңдалым, оқылым, жазылым және айтылым дағдыларын жобалық жұмыстар арқылы жетілдіру.

Әдеби шығармаларды талдау барысында оқушылардың креативті ойлауын, өзіндік пікірін дамыту.

Жобалық әдісті қолдануға арналған үлгі тапсырмалар мен әдістемелік ұсыныстар жүйесін ұсыну.

Жобалық жұмыстардың нәтижесін бағалау өлшемдерін анықтау.

Күтілетін нәтижелер

Оқушылар қазақ тілінде өз ойын еркін жеткізе алады;

Әдеби шығармаларды талдап, кейіпкерлерге өзіндік көзқарас білдіреді;

Шығармашылық қабілеттері (жазу, сөйлеу, сахналық орындау, бейнеролик жасау) дамиды;

Қазақ тілі мен әдебиетіне қызығушылық артады;

Пән бойынша функционалдық сауаттылық қалыптасады;

Жобалық жұмыстар арқылы зерттеушілік, талдау және топпен жұмыс жасау дағдылары жетіледі.

Жаңашылдық деңгейі

Жобалық жұмыстарды қазақ тілі мен әдебиеті пәнінде кіріктіре қолданудың үлгісі ұсынылады;

Тек тілдік дағдыны дамыту емес, әдеби-шығармашылық қабілетті қатар жетілдіру көзделеді;

Заманауи әдістер (АКТ, CLIL, топтық жұмыс, дебат, рөлдік ойын) жобалық жұмыстармен ұштастырылады;

Өзге тілде оқытатын мектептер жағдайына бейімделген әдістемелік нұсқаулық беріледі.

Қолданылу аясы

Өзге тілде оқытатын жалпы орта мектептердің қазақ тілі мен әдебиеті пәні сабақтарында;

Қазақ тілін екінші тіл ретінде үйрететін қосымша курстарда, факультатив сабақтарда;

Мұғалімдердің біліктілігін арттыру курстарында тәжірибелік құрал ретінде;

Студенттердің педагогикалық практикасы барысында әдістемелік көмекші құрал ретінде;

Қазақ тілін оқытуда функционалдық сауаттылық пен шығармашылықты дамытуға бағытталған ғылыми-әдістемелік зерттеулерде.

Әдістемелік құрал өзге тілде оқытатын мектептердегі қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімдеріне, жас мамандарға, сондай-ақ студенттер мен әдіскерлерге арналады. Ол оқу процесінде жобалық әдісті тиімді қолдануға, оқушылардың қазақ тілінде қарым-қатынас жасау дағдысын жетілдіруге, әдебиетке деген қызығушылығын арттыруға көмектеседі.

2. Зерттеудің мақсаты мен міндеттері

Зерттеудің мақсаты

Бұл әдістемелік құралдың негізгі мақсаты – өзге тілде оқытатын мектептердегі қазақ тілі мен әдебиеті пәнін оқытуда жобалық жұмыстарды тиімді пайдалану арқылы оқушылардың тілдік құзыреттілігін арттыру, әдеби-шығармашылық қабілеттерін дамыту және олардың қазақ тіліне деген қызығушылығын күшейту. Жобалық әдіс – оқушылардың белсенді әрекетін, шығармашылық ізденісін, зерттеушілік қабілеттерін арттыратын тиімді жол. Осы мақсатта құралда жобалық жұмыстарды жоспарлау, ұйымдастыру, өткізу және нәтижесін бағалау жолдары қарастырылады.

Жобалық әдістің ерекшелігі – оқушылардың тілдік дағдыны меңгеруі тек жаттығу немесе теориялық білім арқылы емес, нақты бір мәселені шешу, жоба дайындау, шығармашылық жұмыс жасау барысында жүзеге асады. Сол арқылы білім алушы өз ойын қазақ тілінде жеткізіп қана қоймай, әдеби мәтіндерден алған әсерін талдап, шығармашылық тұрғыдан көрсете алады.

Зерттеудің міндеттері

Мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттер қойылды:

Жобалық әдістің теориялық негіздерін айқындау – жобалық жұмыстардың педагогикалық, психологиялық және әдістемелік қырларын қарастыру, оны қазақ тілі мен әдебиеті пәнінде қолданудың ғылыми-әдіснамалық негіздерін ашып көрсету.

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнін оқытудағы жобалық жұмыстардың маңызын анықтау – жобалық әдістің тілдік құзыреттілік пен әдеби-шығармашылық қабілетті дамытудағы рөлін нақтылау.

Жобалық жұмыстарды ұйымдастырудың әдістемесін жасау – өзге тілді сыныптарында оқушылардың жас ерекшеліктері мен тілдік деңгейін ескере отырып, жобаларды жоспарлау, кезең-кезеңімен өткізу жолдарын ұсыну.

Тілдік дағдыларды дамыту жолдарын көрсету – тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым әрекеттерін жобалық жұмыстарға кіріктіре отырып дамыту.

Әдеби шығармаларды жобалық тұрғыда меңгертудің үлгілерін жасау – көркем мәтіндерді талдау, кейіпкер бейнесін ашу, мәтін негізінде шығармашылық тапсырмалар орындау арқылы әдебиетті оқытудың тиімділігін арттыру.

Практикалық ұсыныстар мен тапсырмалар жүйесін әзірлеу – мұғалімдерге арналған дайын үлгілер (тапсырмалар, тақырыптық жобалар, бағалау өлшемдері, сабақ үлгілері) ұсыну.

Жобалық жұмыстардың нәтижесін бағалау критерийлерін жасау – оқушылардың жетістіктерін әділ бағалауға мүмкіндік беретін нақты көрсеткіштерді айқындау.

Мұғалімдер тәжірибесіне енгізу мүмкіндігін қарастыру – әдістемелік құралды жалпы білім беретін мектептерде, факультативтерде, үйірмелерде қолдануға лайықтап ұсыну.

3. Жобалық әдістің теориялық-әдіснамалық негіздері

Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының жеке тұлға ретінде дамуы, оның шығармашылық қабілеттерін ашу және алған білімін өмірде қолдана білуі басты мақсаттардың бірі болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда жобалық әдіс (project-based learning) – оқытудың белсенді, тұлғалық-бағдарланған, нәтижеге бағытталған әдістерінің бірі. Бұл әдіс оқушыны дайын ақпаратты қабылдаушы емес, білімді ізденуші, жасаушы, талдаушы ретінде қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Жобалық әдістің педагогикалық негізін XX ғасырдың басында американдық философ әрі педагог Джон Дьюи мен оның шәкірті Уильям Килпатрик қалағаны белгілі. Олар білім алушылардың дербестігін, өмірлік тәжірибесін, қызығушылықтары мен қажеттіліктерін ескеріп, оқу процесін практикалық әрекетке негіздеу қажеттігін атап көрсетті. Жобалық әдістің өзегі – «оқи отырып істеу», яғни оқушының білімді тәжірибе арқылы игеруі.

Психологиялық тұрғыдан жобалық әдіс оқушылардың:

танымдық белсенділігін;

мотивациясын;

креативті ойлау қабілетін;

проблеманы шешу дағдыларын дамытады.

Бұл әдістің теориялық негіздері тұлғалық-бағдарланған және құзыреттілікке негізделген білім беру парадигмасымен үндес. Қазақстан Республикасының жалпы орта білім беру стандарттарында да оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыру басты міндет ретінде қойылған. Жобалық әдіс осы мақсатты жүзеге асырудың тиімді құралы болып табылады.

Әдіснамалық тұрғыдан жобалық әдіс мынадай ұстанымдарға сүйенеді:

Белсенділік ұстанымы – оқушы оқу процесінде белсенді әрекет етеді, жаңа білімді өзі ізденіп табады.