Қазақ тіліндегі гендерлік лингвистика мәселелері, 9-сынып

Қaзіргі зaмaндa aдaмдaрдың жынысын тек қaнa , «биологиялық субстaнция», тұрғысынaн ғaнa емес, сонымен қaтaр "гендерлік сипатта" қарастыру негізге алынған. Көркем мәтіндегі гендерлік лингвистика тақырыбы бойынша мақалада әйелдер мен ерлердің тілдік ерекшеліктері, олардың қарым-қатынас мәдениеті мен сөйлеу мәнерінде көрініс табатын айырмашылықтары қарастырылады. Гендерлік лингвистика – тіл мен гендер арасындағы байланысты зерттейтін сала. Бұл бағыттағы зерттеулер негізінен әйелдер мен ерлердің тілдік бірліктерді қалай қолданатынын, тілдегі жыныстық ерекшеліктердің қандай рөл атқаратынын және гендерлік ерекшеліктердің көркем шығармаларда қалай бейнеленетінін қарастырады.

Көркем әдебиетте гендерлік лингвистика әйелдер мен ерлер кейіпкерлерінің сөйлеу мәнері, сөз таңдау, сөйлеу әдебі, сондай-ақ диалогтардағы белсенділік және пассивтілік арқылы анықталады. Мұндай ерекшеліктер көркем мәтіндегі әйелдер мен ерлердің әлеуметтік рөлдерін, олардың өзін-өзі көрсету формаларын, эмоциялық жағдайларын және қарым-қатынас стилін ашуға көмектеседі.

Гендерлік лингвистика дегеніміз- адамдар арасындағы тілдік еркшеліктерді жынысқа қатысты зерттейтін тіл білімінің саласы. [1.13б.]

Осыған байланысты көптеген ғылыми пәндердің категориялық аппаратына жыныстың әлеуметтік-мәдени аспектілерін биологиялық аспектілерден бөлуге және адамның жынысы адамның әлеуметтік, мәдени, тілдік тәжірибесінің әсерінен қалыптасатынын көрсетуге арналған "гендер" (gender) термині енгізілген болатын.

Бұл тұжырымдаманы «еркек» - «әйел» ұғымдарын зерттеуге тарту жынысты мәдени өкілдік ретінде зерттеуге жақындауға және оның барлық жан-жақты мазмұнын, атап айтқанда әлеуметтік, психологиялық және мәдени аспектілерін ашуға мүмкіндік береді.[2.43б]

Гендерлік лингвистика деп сөйлеушінің жынысына қарай лексикалық

атаулардың шартты қолдануы мен басқа да ерекшелігінің болуын айтамыз. Ғалымдар ХVIІ ғасырда жаңа тайпалардың тілін зерттеу барысында жыныстардың сөйлеу әрекетіндегі айрықша көзге көрінетін айырмашылықтарды байқайды. Алдымен бұл әйелдерге қатысты. Себебі олардың сөйлеу әрекеті ерлердікіне қарағанда белгілі бір тәртіпке бағынған, сондықтан ғылыми зерттеуде алдымен «әйел тілі» сөз болған 3.9б..

Гендерлік ерекшеліктер мәселесі соңғы жылдары Қазақстандағы тілші, әдебиетші мамандарды ғана емес, әсіресе психолог, социологтарды да қызықтырып жүр.

Қазақ әйелдерінің қоғамдағы рөлі мәселесіне байланысты өткен конференция негізінде 2005 жылы «Гендерные исследования в Казахстане» атты жинақ жарыққа шықты .