Қазақ тіліндегі мәтінді сыни талдау әдістемелік құралы

Қазақ тіліндегі мәтіндерді сыни түрде талдау арқылы оқытудың әдіс-тәсілдері

Әдістемелік құрал

2025 жыл

МАЗМҰНЫ

Түсінік хат

3-бет

Бағдарламаның мазмұндық құрылымы.

4-бет

Нормативті құжаттар

4-бет

Пайдаланылған әдебиеттер

46-бет

Түсінік хат

Жаңартылған білім беру бағдарламасы аясында қазақ тілі пәнін оқытуда функционалдық-коммуникативтік тәсілге ерекше мән беріледі. Бағдарлама тыңдалым, оқылым, жазылым және айтылым сияқты негізгі төрт дағдыға негізделіп құрастырылған. Бұл тәсіл оқушылардың тілдік дағдыларын дамыту арқылы олардың оқу сауаттылығын арттыруға бағытталған.

Бағдарлама «спиральді оқыту» ұстанымына сай құрылып, оқу мақсаттары сынып деңгейіне сәйкес қарапайымнан күрделіге қарай дамып, қайталанып отырады. Оқу мазмұны пәнаралық байланысқа сүйеніп, әдебиет, тарих, биология, география, физика сияқты пәндермен интеграцияланады.

2. Бағдарламаның мақсаты

Оқушылардың мәтін мазмұнын түсініп, оны талдай білуге, жеке ой қорытуға және сол арқылы оқу сауаттылығын арттыруға ықпал ету.

3. Курстың міндеттері

Мәтіндермен жұмыс барысында өз тұжырымын білдіре отырып, белсенділік таныту;

Шығармашылық ойлау дағдыларын қалыптастыру, шешім қабылдай алу қабілетін дамыту;

Түрлі тілдік жағдаяттарда қарым-қатынасқа түсе алу құзыреттілігін қалыптастыру;

Ана тілін терең меңгерген, ұлттық мәдени құндылықтарды бағалай алатын тұлға тәрбиелеу.

4. Оқу үдерісін ұйымдастыру реті

Оқу тапсырмаларын орындау кезеңдері:

Мәтінді оқу, ақпаратты қабылдау;

Ақпараттан түйінді ойды жинақтау;

Мәтін ішінен әрекетке қатысты мәліметті анықтау;

Мәтін мазмұнына баға беру.

5. Оқу сауаттылығын бағалау (PISA зерттеулері негізінде)

Оқу сауаттылығы оқушылардың жазба мәтіндерді:

-түсіне білуін,

-қажетті ақпаратты мәтіннен таба алуын,

-ақпаратты жіктей және жүйелей алуын,

-таныс және жаңа ақпаратты саралай алуын,

-терең мазмұнды қорытындылай алуын,

-мәтін мазмұны бойынша ой түйе білуін көрсетеді.

6. Бағдарламаны жүзеге асыру формалары

Оқу әрекетін ұйымдастыру келесі бағыттарда жүзеге асады:

Ұсынылған ақпараттардан ең қажетті мәліметті іріктеу;

Қосымша деректер жинау арқылы тапсырмаларды орындау;

Өз ойын нақты әрі дәл жеткізе алу;

Іс-әрекет нәтижесін талдай білу;

Шығармашылық жұмыстарды орындау.

7. Бағалау формалары

Бағалау үдерісі оқушының жас ерекшелігі мен алға қойылған мақсаттарға сай жүзеге асырылады. Бағалау барысында келесі көрсеткіштерге назар аударылады:

Оқу материалының мазмұнды әрі сауатты баяндалуы;

Ұғымдар мен заңдылықтардың терең меңгерілуі;

Дербес және дәлелді жауаптар;

Интеллектуалды және шығармашылық икемділіктің қалыптасуы.

8. Қорытынды

Жаңартылған оқу бағдарламасына негізделген бұл әдістемелік нұсқаулық оқушылардың оқу сауаттылығын жүйелі дамытуға бағытталған. Мәтінмен жұмыс жасау арқылы оқушылардың функционалдық және сыни ойлау қабілеттері артып, оларды өмірлік жағдаяттарда еркін бағдарлай алатын, өзіндік ойы бар тұлға ретінде қалыптастыру көзделеді.

1-сабақ

Мәтін — бұл жалпы (бір) тақырып төңірігіндегі біріккен, сабақтастық пен тұтастық тән, ақпаратты жеткізетін мазмұнды (мәнді) сөйлемдердің тізбегі. Мағына жағынан байланысқан екі немесе одан да көп сөйлемдерден құралады.

Құрылымы бойынша: кіріспе, негізгі және қорытынды бөлімдерден құралады.

Түрлері бойынша:

Оқиғаны ретімен баяндайтын мәтін әңгімелеу мәтіні деп аталады. Ол сөйлемдер іс-қимылды білдіреді. Сұрағы: Не істеді?

Зат немесе құбылысты суреттеп, сипаттайтын мәтін сипаттау мәтіні деп аталады. Ол сөйлемдер заттың сынын білдіреді. Сұрағы: Қандай?

Оқиға, құбылыстардың себебін дәлелдейтін мәтін пайымдау мәтіні деп аталады. Сөйлемдер себебін ашып көрсетеді. Сұрағы: Неліктен?

Ал PISA зерттеуінің оқу сауаттылығы бойынша тест тапсырмаларында мәтіннің 4 түрі кездеседі. Олар: «тұтас мәтіндер», «дискретті мәтіндер» немесе «жадағай мәтіндер», «аралас мәтіндер», «құрамдас мәтіндер».

Көркемсөз мәтіндерінен тұратын мәтіндер “тұтас мәтіндер” болып табылады. Тұтас мәтіндер өзара сабақтасқан сөйлемдерден тұрады, олар бөлiмдер, тарау, кіріспе және кітаптардан топтастырылады. Мағыналы азат жолдары сатылы құрастырылған және оқырманға мәтіннің логикалық құрылымын түсінуіне көмектесетін тақырыппен, тақырыпшамен белгіледі. Тұтас мәтiндерге сипаттама (көркем және техникалық), баяндау (әңгiме, есеп берулер, репортаж), түсiндiру (пiкiр, қорытынды, талдау) жатады.

«Дискретті мәтіндер» немесе «жадағай мәтіндер кесте, графиктер, диаграмма сияқты мәтіннің ақпараттық бірліктерінен тұратындықтан, басқа оқу дағдыларының әрекеттерін талап етеді.

«Аралас мәтіндер» «тұтас» және «дискретті мәтіндердің» ерекшеліктерін біріктіреді. Аралас мәтіннің вербалды және бейвербалды элементтері бір- бірін толықтырып тұратын сөз және сөзсіз көрсетілген элементтер арқылы ерекшеленеді. Бүгінгі күні көптеген ақпараттық мәтіндер презентациялық форматта (веб-парағы, журналдар және т.б.) әзірленеді. «Құрамдас мәтіндер» мағына ғана емес, формат жағынан да әрқайсысы бір-біріне тәуелсіз әртүрлі /бірнеше/ мәтіндерден құрастырылады. Сонымен қатар мұндай мәтіндер өзінің мағыналық жағына байланысты және ойды толық аяқтап, мәтіннің диагностикалық мақсатын анықтайды.

1-тапсырма

МӘТІН. ТЕЛЕФОН.

Телефонды қалай пайдалану керек?

Қонақ үйде болғанда, нөмірден нөмірге телефон соғу үшін бөлменің нөмірін, егер ол төрт нөмірден тұрса, тікелей теріңіз. Егер бөлменің нөмірі үш цифрдан тұрса, басында «0»-ді содан кейін бөлменің нөмірін теріңіз.

Қонақ үйден тыс нөмірге байланыс жасау үшін (сыртқы байланыс жолы) «8»-ді теріңіз.

Түркияның ішінде қалааралық телефон соғу үшін жергілікті кодты және абоненттің нөмірін теріңіз.

Түркиядан басқа елге халықаралық телефон соғу үшін ең алдымен

«07»-ні теріңіздер де, халықаралық байланыс желісімен байланыстың сигналы – ұзақ гудок болғанша 1 сикунд күтіңдер.содан кейін телефон соғып отырған елдің халықаралық кодын ары қарай ондағы қаланың кодын (бірінші «0»-сіз) және ақырында абоненттің нөмірін теріңдер.

Түркияның кез келген ауданы бойынша ақпарат алу үшін «0»- ді, содан соң қажет ауданның жергілікті кодын теріңіз.

Болат пен Қайрат Түркияда демалуда. Олар Стамбулда бір апта болып, содан кейін болаттың апасының хал-жайын білу үшін Сакарияға баруды жоспарлады.

Алдыңғы бете Болат «Стамбулдың халықаралық отелі» қонақ үйіндегі телефонның жанынан тауып алған мәлімет берілген. Осы мәліметті келесі сұрақтарға жауап беру үшін пайдаланыңыздар

Сұрақ 1: ТЕЛЕФОН Болат сөмкеден бар заттарын шығарып болған соң, Қайрат онымен тамақтануға баруға дайын екеніне көз жеткізу үшін оған телефон соқты. Қайрат 328-нөмірде орналасты. Болат қандай нөмірді теру керек?

С ұрақ 2: ТЕЛЕФОН Түстен кейін Болат пен Қайрат Стамбулдан Сакарияға дейінгі пойыздар жөнінде білмекші болды. Олар қай нөмір бойынша телефон соғу керек еді?

Сұрақ 3: ТЕЛЕФОН Болаттың дос қызы да саяхатта. Болат Түркиядан кеткеннен кейін онымен Польшада кездесуді жоспарлады. Міне, Болат одан алған хатының соңы Мен сені қатты сағындым! Ақыры Польшаға да жеттім. Маған мына телефон бойынша 22 494533 бейсенбіде айдың 24-і күні сағат 8-де (сенің уақытың бойынша) телефон соқшы. Өте-өте-өте жақсы көремін Сәлима.

Болат Стамбулдағы өзінің қонақ үйіндегі нөмірінен телефон соғуға дайындалды. Салимамен сөйлесу үшін Болат қандай нөмірді теруі керек?

2-сабақ

Баяндау мәтіні (әңгімелеу) дегеніміз белгілі бір оқиғаны суреттеп баяндау мақсатында жазылған мәтіндер. Басқа мәтін түрлерінен айырмашылығы:етсітіктері өткен шақта; адамдарды, оқиға орнын, болған жағдайларды, іс-әрекетті баяндайды; ретін санамалап көрсететін байланыстырушы сөздер (біріншіден, екіншіде, кейін, содан кейін т.б.), көңіл күй етістіктері қолданылады. Баяндау мәтініне оқиға кеіп керлерінің сөзі, іс- әрекеті, мінезі, келбеті баяндалады. Оқиға болған күннің реті, жер жағдайы баяндалады.

Баяндау мәтіндерінің кіріспесі, ортасы немесе дамуы және аяқталуы бар. Ең дәстүрлі әңгімелер осы тәртіпті сақтайды, дегенмен, түйіннен басталатын шығармалар мен романдар бар (бұқаралық ақпарат құралдарында) немесе соңынан бастаңыз.

1-тапсырма

Мәтіннің қай түрі екенін табыңыз.

Бір қарлығаш ұя салып, балапандарын асырап жүреді. Бір күні жауыз жылан балапандарды жегісі келіп, ұя салынған ағашқа өрмелеп шыға бастайды. Қарлығаш жыланды көріп, қатт қорқып, қорғап қалатын арашашы іздейді.

Сипаттау мәтіні

Қорытындылау мәтіні

Баяндау мәтіні

Пайымдау мәтіні

2-тапсырма

Ерте кезде біздің қазақ елінде, Жетісу жерінде бір керемет бағбан мол өмір кешіпті. Шалдың баласы болмапты. Жертөлесінің қасына өзі еккен кішкене алма бағынан басқа түгі жоқ екен.

Мәтіннің қай түрі екенін табыңыз.

Пайымдау мәтіні

Баяндау мәтіні

Сипаттау мәтіні

3-тапсырма

Олар таңертеңнен бастап-ақтауға баруға жиналған. Бірі заттарын жолдорбаға салып, екіншілері ойынға керек жабдықтарды велосипедтеріне тиеп алды. Енді жетекшілерінің келуін күтіп тұр. Кейбірі тықыршып, тауға жеткенше асығуда. Жоспарланған істерінің орындалатына қуанып тұрған жайы бар.

Мәтіннің қай түрі екенін табыңыз.

Хабарлау мәтіні

Баяндау мәтіні

Сипаттау мәтіні

Пайымдау мәтіні

4-тапсырма

Баяндау мәтіні туралы не білдіңіз?

Мәтіннің басқа түрлерінен қалай ажыратасыз?

Баяндау мәтінінің қандай ерекшеліктерін атап өтесіз?

3-сабақ

БББ кестесі.

Мәтін және оның түрлері туралы не білесіз?

Мәтін –өзара мағыналық байланысқа түсіп, оқиға, әрекеттер туралы ой айтылатын сөйлемдер жиынтығы.

Пайымдау мәтіні

Оқиғаның, әрекеттің неліктен болғанын дәлелдейді. Неліктен? Дәлелденетін пікір

Мыңдаған жылдар бұрын сәнді сарайларды кірпіштен салған. Кірпіштен үй салу құрылысшыларға ұнаған еді.

Дәлелдеу пікірі

Кірпішті саз бен құмнан жасайды. Ал саз бен құм барлық жерден табылады. Кірпіш отқа жанбайды, суға ерімейді.

Қорытынды

Кірпіштен салынған үй қыста жылы, жазда салқын болады.

Алоэ — суккулентті (ылғалдылықты сақтай алатын арнайы ұлпасы бар) өсімдіктер тобына жататын гүл. Шыққан жері Оңтүстік Африка аймағы болып саналады. Алоэ гүлі үйде тек декоративті (сәндік) мақсатта ғана емес, емдік мақсатта да өсіріледі.

Әлемге танымал Клеопатра ханшайымның өзі алоэдан жасалған кремді жаққан екен. Дәрігер Диоксид:"Алоэ жараларды емдеп, ұйқыны тыныштандырады"деп жазып кеткен. Алоэ шырыны иммунитетті нығайтып, пайдаланылған өндіріс бұйымдарын бастапқы қалпына келтіріп, бактерияға қарсы күресе алады. Басқа өсімдіктер секілді алоэ да көміртегіні жұтып, оттегі шығара алады. Сондықтан да оны ұйықтайтын немесе адам көп жүретін бөлмеге қойған жөн. Алоэ екіқабат әйелдер, бүйрек, өт қабы, цистит, геморой ауруларымен қиналатын адамдарға кері әсер етеді. Сондай-ақ, қан қысымында ауытқушылығы бар адамдарға да алоэға жақындауға кеңес берілмейді.

Мінеки, терезеңіздің алдындағы алоэның бір бойынан осыншама үлкен дәріхана жасап алуға болады екен. Алоэны пайдаңызға жаратыңыз.

1-сурет. Декоративті алоэ

2-сурет. Емдік алоэ

1-тапсырма

Мәтін мазмұнына сәйкес келетін суретті анықтаңыз (1 не 2-сурет)? Не себепті?

2-тапсырма

Пайымдау мәтінінің құрылымдық ерекшелігіне сай, дәлелденетін пікірді анықтаңыз

а/ Басқа өсімдіктер секілді алоэ да көміртегіні жұтып, оттегі шығара алады.

в/ Алоэ жараларды емдеп, ұйқыны тыныштандырады

с/ Алоэ гүлі үйде тек декоративті (сәндік) мақсатта ғана емес, емдік мақсатта да өсіріледі

д/ Алоэны пайдаңызға жаратыңыз

3-тапсырма

Бұл мәтін мәтіннің қай түріне жатады деп ойлайсыздар? Не себепті? Немен дәлелдейсіз?

4-тапсырма

Мәтіндегі негізгі ойды анықтаңыз

а/емдік өсімдіктер туралы әңгімелеру

в/алоэның пайдасын түсіндіру

с/алоэның зияның түсіндіру

д/алоэ өсімдігінің қасиеттерін түсіндіру

5-тапсырма

Алоэның үш түрлі пайдасын атап көрсетіңіз

6-тапсырма

Декоративті алоэ мен емдік алоэны салыстырыңыз. Артықшылықтары мен кемшіліктерін, ұқсастықтарын тауып жазыңыз

7-тапсырма

Мәтіннің қандай түрлерін білесіздер?

Пайымдау мәтінінің ерекшелігі неде?

Дәлелденетін пікір мен дәлелдеу пікірінің айырмашылығы неде?

4-сабақ

Сипаттау мәтіні дегеніміз белгілі бір нәрсенің құбылыстың сын сипатын егжей тегжейлі сипаттайтын мәтін түрі. Сипаттау мәтінің басқа мәтіндерден айырмашылығы: етістіктері өткен немесе осы шақта қолданылады; сипаттама тілі (сын есімдер, үстеулер); көңіл күй етістіктері мен нақты зат есімдер; сенсорлық елестетуді қолданады; сипаттау үшін салыстыруды қолданады. Сипаттау мәтінін табиғат көріністерін, адам портреті бейнесі т.б. сын есімдер, үстеу түрлерін қолданылып, заттар…