Қазақ тіліне арналған диктанттар мен грамматикалық тапсырмалар

Гайнуллина М.А.

Мусенова А.Т.

ОҚУ ОРЫС ТІЛІНДЕ ЖҮРГІЗІЛЕТІН МЕКТЕПТЕРДІҢ 5-7-СЫНЫПТАРЫНА АРНАЛҒАН ҚАЗАҚ ТІЛІНЕН ДИКТАНТТАР ЖӘНЕ ГРАММАТИКАЛЫҚ ТАПСЫРМАЛАР ЖИНАҒЫ

Қосымша оқу құралы

Қарағанды

Гайнуллина М.А., Мусенова А.Т.

Оқу орыс тілінде жүргізілетін мектептердің 5-7-сыныптарына арналған қазақ тілінен диктанттар және грамматикалық тапсырмалар жинағы. Қосымша оқу құралы. – Қарағанды

Рецензенттер:

Қалиев Б.А. – Академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті қазақ тіл білімі кафедрасының доценті, филология ғылымдарының кандидаты

Рамазанова Ж.С. – Академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті журналистика кафедрасының доценті, филология ғылымдарының кандидаты

Еңбек қазақ тілінің грамматикасына қатысты мәселелерді практикалық жағынан тереңірек меңгертуге бағытталған. Қазақ тілінің заңдылықтары мен ережелері 15 модульге бөлініп, бірнеше тапсырма аясына сыйғызылып, сұрақ-жауап, сөздік арқылы түсіндірілген. Жұмыс біршама ауқымды материалды қамтиды, әр модульдің өзіне лайық бірнеше тапсырмасы бар. Кей сөздердің қазақша, орысша аудармасын беру ұсынылған, сол сөздер арқылы белгілі бір тақырыпқа мәтін құрастырып, тілді ұстартуға болады. Осы секілді грамматикалық тапсырмалар арқылы аздап «қазақша тілі шығып келе жатқан» орыс тілді оқушының ауызекі сөйлеу тіліне ортақ мұндай жеңіл сөздер мен сөз тіркестерін тез игеріп, қиналмай меңгеруіне мүмкіндік туады.

Ұсынылып отырған деңгейлік тапсырмалар шәкірттердің жас ерекшеліктеріне, меңгеру әрі орындай алу қабілеттеріне сай берілген.

© Гайнуллина М.А., Мусенова А.Т.

Кіріспе

Бала дүниетанымын қалыптастыруына адам, қоғам, табиғат тірек болады.

Біз қазақ тілін орыс мектептерінде оқытқандықтан, жер жүзіндегі басқа да халықтар сияқты қазақ халқы да өзінің көне замандардан бері келе жатқан бай тарихы және бір өзіне ғана тән қайталанбастай ерекшелігімен оқушыларды таныстыруы қажет.

Бұл тіл үйретудің алдындағы басты мақсаты деп ойлаймыз.

Ал жазба жұмыстары тілді дамытумен бірге жүреді. Сондықтан жазба жұмыс түрлері мынадай бағытта жүргізіледі:

Баланың жазбаша, ауызша тілін дамыту үшін мұғалім өзіне қажет деген жұмыс түрін пайдаланады.

Өтілетін мәтіндері, орындалатын жұмыстары, иллюстративтік материалдары біздің қазақ этнографиялық мәдениетін басқа ұлт өкілдеріне таныстыру арқылы дамыта үйретіледі.

Мұндай этноматериалдарды баланың ынтасын үзбей 15-20 минуттық уақыт өлшемінде пайдаланып отырады.

Берілген тапсырмалар деңгейлі болып келеді.

Бірінші деңгейлі тапсырма: «Міндетті оқушылық» – игерілгенді пысықтау.

Екінші деңгейлі тапсырма: «Өз білімін қорыту, жүйелеу».

Үшінші деңгейлі тапсырма: Алған білімдерін өз бетімен қорыту мен жүйелеу және тәжірибеде қолдануға арналған тапсырмалар.

Деңгейлік тапсырмаларды енгізгендегі басты мақсат – сынып оқушыларын «қабілетсіз» деп жасанды түрде әр түрлі жіктеуге бөлуді болдырмау. Осы арқылы деңгейлік және дербес оқыту принциптерімен қатар, барлық оқушыға қатысты, ізгілендіру принциптері де сақталады. Олардың әрқайсысы бірінші деңгейлік тапсырмаларды орындауға құқылы.

Осылайша, оқушылар бір деңгейден бір деңгейге өз білімін біртіндеп толықтыра отырып, өз қабілетін де жетілдіреді. Бұл жағдайда жоғары деңгейлік тапсырмаларды орындау әр оқушының күнделікті мақсатына айналады.

5-СЫНЫП

Өздік диктанты

Демалыс

Қымыз,

Айран,

Шұбат іштім,

Айдын көлге суға түстім.

Шөп те шаптым,

Атқа міндім,

Гүл аттарын жатқа білдім (С.Оспанов).

Тапсырма:

1. а) Мәнерлеп оқы

ә) Өткен шақ тұлғасындағы етістіктерді теріп жаз.

2. а) Аудар

ә) Етістіктердің жұрнақтарын тап, ереже арқылы түсіндір.

3. а) Етістіктермен өлең бойынша сұраулы сөйлем құра.

Мысалы: Неге түстім? – Көлге түстім.

Киіз үй жыры

Қарап шықтым біртіндеп,

Бар жиһазы жарасқан.

Төбедегі түндектен,

Көрінеді көк аспан.

Атам үйі аулақтан,

Көңілімді аулайды.

Ауып келген тау жақтан,

Аппақ бұлттан аумайды.

Керегесін түргенде,

Самал есіп тұрады.

Таңғажайып бір бөлме,

Маған бірден ұнады

1. а) Керегеге байланысты сөз жолдарын оқыту.

ә) Суретін салу.

2. а) Шаңыраққа тиісті сөз жолдарын оқыту

ә) Суретін салу.

3. а) Киіз үйді суреттеп тұрған жолдарын оқу.

ә) Ұнаған шұмақ жолын өз сөзімен жеткізу.

Сұрақ-жауап диктанты

І

1. а) Кілем қандай болады?

ә) Қазақстан байрағының түсі қандай?

б) Шаңырақ қандай болады?

2. а) Сары май қандай?

ә) Сүттің дәмі қандай?

б) Қымыздың дәмі қандай?

3. а) Сен ұлттық киімнің қандай түрлерін білесің?

ә) Ұлттық ойынның қандай түрлерін білесің?

б) Қандай ұлттық ойын түрі саған ұнайды?

ІІ

1. а) Киіз үйдің негізін құрайтын не?

ә) Киіз үй қандай ағаштардан жасалады?

2. а) Киіз үйдің киіздерін қалай атайды?

ә) Киіз неден жасалады?

3. а) Киіз үйдің ішінде қасиетті орын қай жер?

ә) Шаңырақ киіз үйдің қандай мүлкі?

Үйрету диктанты

I

Ұлттық қысқы киімдер

Ішік, тон, шапан, бөрік, пима, саптама, тымақ, бөкебай.

Тапсырма:

1. Сыртқы киім түрлерін ата.

2. а) Бас киім, аяқ киім үлгілерін ата.

ә) Бұл қандай киімдер?

3. Сұраулы сөйлемдер құра.

II

Уық, есік, кереге, босаға, табалдырық, таңғыш, шаңырақ, маңдайша, күлдіреуіш.

Сөздерді буындарға бөліп жазу.

Ағаш.

Тапсырма:

1. Дауысты дыбыстардың астын сыз.

2. Жуан дауысты дыбыстардың астын сыз.

3. Жіңішке дауысты дыбыстардың астын сыз. Жіңішке дауысты дыбыстарымен сөздер жаз.

I. Шығармашылық диктант

Менің отбасым

...ға, а..., ...ні, ше..., әп..., ә..., сің..., қа...дас, ә..., (Аға, ата, іні, шеше, әпке, әже, сіңлі, қарындас, әке).

1. Сөздерді аудар.

2. Отбасына (жанұя) байланысты сөздердің астын сыз.

3. Нүктенің орнына жазған әріптерді талда.

II

Ұзын, кіші, арқан, үй, биік, кең, тар, шаңырақ, отау, мәсі, терең, жақсы, құдық, жаман, сұлу, жуас, жолдас, ақылды, бикеш, адам, сәби.

Тапсырма:

1. Зат есімін тап.

2. Сын есімін тап.

3. Сөздерді дұрыс тіркестір.

III

Былғары мәсі, қызыл шапан, әдемі сәукеле, сымбатты жігіт, балалы отау, жылы ішік, ақ кимешек, жаңа бөрік, жайлы байпақ, жас келін.

Тапсырма:

1. Киімге байланысты сөз тіркестерін тап, сын есімдердің астын сыз.

2. Аяқ киімге байланысты сөз тіркестерін тап, сын есімдердің астын сыз.

3. Адамға байланысты сөз тіркестерін тап. Сөйлемдер құра.

IV

1. а) Үлкен үйдің шаңырағы ... болады.

ә) Кіші үйдің шаңырағы ... болады.

2. а) Келіншек басына ақ ... киеді.

ә) Әже басына ақ ... киеді.

3. а) Ішік ... болады.

ә) Ішік бағалы ... .

б) Мәсі ... болады.

V

Қазақ, ноғай, қарақалпақ, татар, башқұрт, өзбек, ұйғыр, түрік, әзербайжан, қырғыз.

Сүт, қымыз, сусын, сорпа, айран, қатық, қымыран, көже, шырын, шұбат.

Жастық, көрпе, перде, жиһаз, кілем, алаша, текемет, киіз, көрпеше.

Тапсырма:

1. Сусынға байланысты үш сөзден сөйлем құра.

2. Үй жиһазына байланысты үш сөзге (ненің?) деген сұрақ қой, сөйлем құра.

3. а) Ұлтқа байланысты үш сөзге (кіммен?) сұрақ қойып, жалғау жалға.

ә) Екі сөйлем құра.

I Бақылау диктанты

Жігіт

Киіз үйдің төрінде бір топ ауыл ақсақалдары қымыз ішіп отыр. Әкем дастарқан шетінде қымыз құйып отыр. Мен сыртта біраз тұрдым да, нық басып үйге кірдім. Көпшілікке қол қусырып тұрып: «Ассалаумалейкум, аталар», – деп әр сөзді қадап-қадап айттым. Бұған, әрине, бәрі күлісіп жатыр. Әкем басымнан сипап: «Жарайсың, балам, әдепті бала сүйтеді», – деді. (Б.Момышұлы).

Тақтаға жазылатын қиын сөздер: Қусырып, ассалаумалейкум, сүйтеді.

Тапсырма:

1. Етістіктің нақ осы шағында тұрған сөздердің астын сыз.

2. Әкесі не істеп отырды?

3. Бала қандай адам деп ойлайсың?

II

Дос

Екі адамның бір-бірімен сыр жасырмай, сыйласып, қиын сәтте қол ұшын беріп, арманы бір жерден шықса оларды «дос» дейді.

Достықтың белгісі – екі адамның уәделесіп, қол беріп, төс түйістіруі. Қазақта «төс түйістірген доспыз» деген аталы сөз бар. Олар қайда жүрсе де бірін-бірі ұмытпайды. Адамды кейде досына қарап та бағалауға болады. (51 сөз)

Тақтаға жазылатын қиын сөздер: түйістірген, уәделесіп.

Тапсырма:

1. Зат есімдерді тап.

2. Сөзге мағынасы жақын сөз тап.

3. Достық туралы бір мақал жаз.

6-СЫНЫП

I. Өздік диктанты

1. Анаграммаларды шешу

н л ү к е д ә е і м

Қазақша -

Орысша -

Ағылшынша -

Сөз табы -

Сұрақ -

2. а) Анаграмма шешу

ә) Тіркес жазу

б) Мәтін құру

и б к і а к н ы л

қазақша –

орысша –

сөз табы –

сұрақ –

3. ы ж ы л т м а ы кә і д е м а п ш н а

Қазақша –

Орысша –

Ағылшынша-

Сөз табы –

Сұрақ –

а) Анаграмма шешу

ә) Сөйлем құру

б) Сұрақ-жауап даярлау.

II

Қуырмаш

1. Аяғыма іліп ап

Кете бардым зымырап! (Шаңғы)

Метаграммалар

2. С-дан бастасаң

Ас орнына аспын.

С-ны алып тастасаң

Өміріңе қаспын (Су-У).

3. Егер Ш-дан бастасаң,

Ыдыстың бір түрімін

Ш-ны алып тастасаң

Жарық сәуле түсірер

Кереметтің бірімін (Шәйнек-Әйнек).

Жұмбақ

Метаграммаларды шешіп негізгі және көмекші етістіктерді табыңдар.

III

Бата

1. Ұлыс оң болсын!

Ақ мол болсын, қайда барсаң

Жол болсын!

2. Жылың құтты болсын,

Денсаулығың мықты болсын!

3. Талабың таудай боп,

Өнерің өрлей берсін!

Тапсырма:

1. Батаны келер шақ тұлғасына қойып жазыңдар.

2. Екінші батаны қандай тойда айтады?

3. Үшінші мақалды қалай түсінетініңді жаз.

IV

Тыйым

Түнде суға барма. Тіліңе ие бол. Ауруға күлме.

Тапсырма:

1. Болымсыз етістіктерді тап. Неліктен болымсыз екенін түсіндір.

2. Осы тыйымдарға келісті 1, 2 мақал тап.

3. Осы тыйымдарды қалай түсінесің?

V

1. Қыста қазақтар басына қандай ұлттық бас киім киген?

2. Қандай ұлттық аяқ киім түрлерін білесің?

3. Қазақтардың қысқы сырт киім түрлерін ата. Бағалы сыртқы киім түрін неден тігеді?

Тапсырма:

1. Нүктенің орнына керекті сөз жазу

а)... өте жылы аяқ киім.

ә)... ең ыңғайлы аяқ киім.

2. Нүктенің орнына күшейтпелі шырайлы сын есімдерді жазу.

а) Ішік ... болады.

ә) Шапан . .. киім.

б) Қамзал ... киім.

III. Дұрыс сөйлем құра.

3. Бас, тымақ, ең, жылы, киім.

ә) Келіншекке, жарасады, сәукеле, тіпті.

б) аппақ, кимешегі әжейдің.

VI

1. Сын есімдерден салыстырмалы сын есім жасап жазыңдар.

а) Қымыз сүттен дәмді.

ә) Ішік пальтодан жылы.

б) Жылқыдан ат жүйрік.

2. Сын есімдерден салыстырмалы сын есім жасап жазыңдар.

а) Кіші шаңырақтан үлкен шаңыраққа кісі көп келеді.

ә) Үлкен ұлдан гөрі кіші ұлының міндеті жоғары.

б) Әкеге баласынан гөрі немере ыстық болады дейді.

3. Қарсы мәндес сын есімдерді қатарластырып көшіріңдер.

а) Сөз балдан тәтті, тұздан ащы.

ә) Түйедей бойдан түймедей ақыл жақсы.

б) Киімнің жаңасы жақсы, достың ескісі жақсы.

I. КӨРУ ДИКТАНТЫ

Жылқы сорпасы

Жылқы сорпасына қазақ ащы құрт езеді, ол – қазақтың «қысқы қымыз» деп атайтын ең жақсы тамағы. Құрт қосылған сорпа адам денсаулығына көп пайда әкеледі.

1. Етістіктерді тап.