Қазақстан географиялық атауларын зерттеу ғылыми жұмысы

Аннотация

Тойшыбек Бейбарыстың «Қазақстан географиялық атауларын зерттеу» деген тақырыптағы ғылыми-зерттеу жұмысында Қазақстанның жеріндегі жер-су аттарының зерттелу тарихына, оларды топтау, топонимдерінің қалыптасу кезеңдеріне шолу жасай отырып, республика аумағындағы бүгінгі күнге дейін өзгертілген жер-су, елді мекен атауларын жұртшылыққа кеңінен таныстару мақсатында қысқаша қызғылықты әңгімелер мен өзгертілу себебі туралы мағлұмат беріп отыр. Бұл игі іс болашақта да жалғасын таппақ.

Мазмұны

Кіріспе 2

Қазақстанның жер-су аттарының зерттелу тарихы 4

Географиялық атауларды топтау (классификациялау) 9

Қазақстан топонимдерінің қалыптасу кезеңдері 14

Атаулардың шығу тарихына қызғылықты әңгімелер келтіру 19

Қорытынды 22

Пайдаланған әдебиеттер 23

Кіріспе

Мектепте география, биология, тарих т.б. сабақтарда географиялық атаулар барлық тақырыптарында күнбе-күн кездесіп отыратыны белгілі. Географиялық атауларды білу-картаны оқып білудің негізі. Өкінішке орай, қазіргі таңда бұл мәселе дұрыс жолға қойылды деп айту қиын. Көпшілік жағдайда географиялық атауларды құрғақ жаттаумен шектеледі. Бұл жаттату білім бола алмайды. Осы жаттаған атауларды тез ұмытып немесе шатастырып аламыз.

Ал, Қазақстан топономикасы жөнінде бізді ғылыми зерттеу жұмысына баулу, олардың әрқайсысын өзі туған ауылы мен ауданның географиялық жер атауларының тарихымен, яғни о бастағы байырғы елді мекен атауларының әртүрлі кезеңдерде орын алған саяси-әлеуметтік жағдайларға байланысты басқа атаулармен ауыстырудың нақтылы себептерін танып біле алатындай, оларды өзінше талдап, пікір жүргізе алатын дәрежеге көтеру керек. Әуел бастан қалыптасқан тарихи елді мекен атауларының өзгеру, бөгде атпен өзгеру, мүлде жойылып өшіп кету немесе сырттан зорлықпенендірілген бөтен тілдегі атаулармен алмастыру процестеріндегі басты себептер, негізінен әр кезеңде жүргізілген отаршылдық саясатпен тікелей байланыста жататын әлеуметтік құбылыс екенін оқушыға шыншылдықпен, нақтылы деректі айғақтармен ашып көрсетудің танымдық мәні ерекше.

Географиялық атауларда халықтың тарихы және тарихи география жөнінде қыруар бай материал, құнды деректер сақталған. Олар жер астында тұнып жатқан қазба байлық немесе археологтарға сирек кездесетін құнды көне заттар іспеттес. Демек, оның қойнауында замандар бойы сақталған, талай ғасырдың куәсі болған сол-тарихи атаулар бар. Сондықтан да халықпен бірге өмір сүріп келе жатқан атаулар тіл арқылы өткен тарихымыз жайлы көп мәлімет аларымыз сөзсіз.

Бұл күнде әрбір тілдің сөздік қорындағы географиялық атауларды ғылыми жүйеде зерттеуге үлкен мән беріліп отыр. Кезінде қазақтың жер-су атауы жөнінде халқымыздың заңғар жазушысы М.О.Әуезов: «Біздің қазақ-жер аты, тау атын әманда сол ортаның сыр-сипатына қарай қоя білген жұрт. Қайда қандай бір өлкеге барсаңда жер-су жапан түзде кездескен кішкене бұлақ атының өзінде ханшама мән-мағына, шешілмеген құпия сыр жатады»-деп өте орынды айтқан.

Әрбір мекен-жай, халық, қала атаулары белгілі-бір халықтың тарихына қатысты болғанын ондағы жер-су атаулары мұра болып танылады. Осы жер-су атаулары арқылы сол жерде өмір сүрген халық, тайпа, ру туралы мағлұмат аламыз. Қазақ даласындағы елді-мекен атауларының ұзына-бойғы тұрқына назар аударсақ, біздің ата жұртымыздың өткендегі қанды тарихында, басқыншылық, отаршылдық жорықтардың, саяси-идеологиялық мақсаттағы саясаттардың түрлі қатпарлы іздері жатыр. Халқымызда «Жердің аты- тарихтың хаты» деген аталы сөз бар. Атамекен атаулары атадан балаға, ұрпақтан – ұрпаққа ауысып отыратын асыл қазына, тарихи жәдігер.

Ғылыми жұмысты жазу барысында А.Әбдірахманов, Е.Қойшыбаев, Ә.Мурзаев, Ә.Бірмағамбетов, Т.Жанұзақов, Е.Керімбаев, т.б. еңбектері басшылыққа алынды.

Алға қойған мақсатқа байланысты төмендегідей міндеттерді шешу:

а) Қазақстан жеріндегі топонимдердің шығу, пайда болу, даму жолдарын талдау;

ә) топонимдерді топтарға жіктеу;

б) Қазақстан жер-су аттарын шолу;

в) Қазақстанның жер-су атауларына қатысты қызғылықты әңгімелер қарастыру;

Ғылыми жұмыс кіріспе мен негізгі бөлімнен, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімнен тұрады.

Ғылыми жұмысты жазу үшін монографиялық еңбектер, ғылыми мақалалар, мерзімді баспасөз бетінде жарияланған мақалалармен қатар Қазақстан Республикасының Ұлттық Академиясына жиналған «хабарлармен» қатар, Қазақстанның масштабы 1:2 500 000 болатын физикалық картасы, саяси- әкімшілік карталары, Қазақстан Республикасының 2 томдық атласы пайдаланылды.

Қазақстанның жер-су аттарының зерттелу тарихы

Жер бетінің бедеріне ат қою адамзат қоғамымен бірге туып, ежелден келе жатыр. Жер-су аттары немесе географиялық атаулар арнаулы ғылыми әдебиетке топонимдер деп аталатыны белгілі. Ал географиялық атаулардың шығу тегін, қалыптасу заңдылығын, мағынасын, грамматикалық құрылымын география мен тіл біліміне ортақ ғылым саласы- топонимика зерттейді. Топономика гректің «topos» - жер, орын, «онома»-атау, есім, ат деген сөздерінен алынған. Ол өзен, су, құдық, бұлақ, көл, теңіз аттарын (гидронимдер); тау, сай-сала, қарат, жоталар, асулар, орман, тоғай, жайлау (оронимдерді); елді-мекендердің аттарын (ойконимдерді) жан-жақты зерттейді.

Қазақстан жер көлемі жөнінен дүние жүзі мемлекеттерінің ішінде 9-шы орын алады, яғни ұлан-байтақ Қазақстан жерінде миллиондаған жер-су аттары бар. Сол жер-су аттары қашан және қалай пайда болған?

Мыңдаған өзендерге, көлдерге, тау-төбелерге, қалаларға, ауылдарға кімдер ат қойған? Географиялық атауларда қандай сыр жатыр?

Міне, осындай сұрақтар ғалымдарды ғана емес, өз халқының өткен тарихын білуге құштар ынтызар әрбір саналы азаматты толғандырмай қоймайды.

Географиялық атаулардың шығу төркіні, олардың аталу себебі адамдарды ерте заманнан-ақ қызықтырып келеді. Кейбір географиялық атаулардың аталу тарихы тым арғы дәуірге барып тіріледі.

Көне дәуірде адам өзінің сөз қорының аздығына байланысты географиялық объектілердің түр –түсіне, ерекшелігіне орай сипаттама бере алмаған, сол себептен орай ол өзенді де, көлді де, теңізді де жалпы түрде «су» деп, ал шоқы, қырат, сілемдерді бір сөзбен «тау» деп атаған деген пікір айтады ғалым Э.М.Мурзаев. Белгілі ғалым А.Гумбольдт «Орталық Азия» деген кітабында таулардың және өзендердің «су» деген мағына білдіреді-деп жазады.

Қазақстан территориясына қатысты жер-су аттары Герадот, Страбон, Птоломей, Плиний еңбектерінде, ежелгі саяхатшы, жиһанкездер мен елшілердің Марко Поло, Земарос Каликийдің жазбаларында кездеседі. Көне жер-су аттары орыс жылнамаларында, араб географтарының еңбектерінде, Қазақстан жерін басып өткен Батыс Еуропа

саяхатшыларының, елшілерінің (Плано Карпини, Андре Лонжюмо, Вилгельм де Рубрук) жазбаларында кездеседі.

Сол тарихи документтерде кездесетін жер-су аттарын жинап, реттеп, оларға ғылыми талдау өте күрделі де қызықты іс.

Орта Азия мен Қазақстан жеріндегі өмір сүріп, тіршілік еткен ертедегі тайпалар жайлы біздің заманымызға дейінгі грек, парсы, араб және басқа ел ғалымдарының еңбектерінде айтылады. Олардың өзі де әр түрлі бұрмаланып, адам ажыратып алмастай өзгеріске ұшыраған.

Македония ғалымдарының жазбаларында Қазақстан географиялық объектілері туралы деректер ұшырасады. Орта Азия мен Қазақстанның ұлы өзені Сырдарияны олар бірде Дон (грекше Танаид, Танаис), бірде Яксарт деген.

Рим ғалымдары Страбон және Птоломей де жазды. Мәселен, Птоломей Окс көлі (қазіргі Арал теңізі) туралы жазған. Көне грек және рим тарихшыларына, географтарына Қазақстан жерінің Каспий теңізінің төңірегі, Арал теңізінің маңы және Сырдария бойы жақсы мәлім болған.

Қазақ жері туралы құнды деректерді араб саяхатшылары да қалдырған. Солардың ішінде Ибн- Хордадбектің, Ибн-Хаукальдың, Ибн-Рустанның, Әл-Истархидің, Әл-Макдисидің, Әл-Масудидің, Әл-Идрисидің еңбектерін атап өткен жыл.

Ибн-Хардадбек «Кітаб ал-масамек ва-л-мамалик» жазасында Фараб (Отырар), Талас өңірі жөнінде әңгімелейді. Талас атырабы көшпелі өмірге ыңғайлы екенін айтады.

Монғол шапқыншылығы кезінде қазақ жеріне қатысты географиялық мәліметтер беретін еңбектер жоқтың қасы дерлік. Дегенмен Мухаммед Джувайни, Фазалаллах Рашид-ад-дин еңбектерінде қазақ жеріне қатысты географиялық атауларды кездестіруге болады.

Он үшінші ғасырдан бастап Еуропа елшілері мен саяхатшылары қазақ даласының үстінен өтіп бара жатып, жазған жазбаларында сол жерлер туралы кейінгі көптеген құнды, қызықты деректер қалдырған.

Монғолияға 1253 жылы сапар шеккен француз саяхатшысы Вилгельм де Рубрук Еділден өтіп, 12 күн жол жүріп, Ягар (Жайық) өзеніне жеткенін, бұл үлкен өзен Паскажир (Башқұрт) елінен ағатынын, Каспий теңізіне барып құятынын өзінің «Шығыс елдеріне саяхат» деген кітабында жазады.

Рубрук сапар шеге отырып, Жетісу еліне жетеді. Қайықпен Іледен өтіп, өзеннің арғы жағындағы егіне жайқалған тегістікке тап болады. Сол кең далада балшықтан соғылған көне қалалардың қалдықтарын көреді.

Қазақстан жеріндегі біраз атауларды он төртінші ғасырда жазылған Мухаммед Хайдар Дулатидың «Тарихи Рашиди» деген еңбегінде кездестіреміз. Мухаммед Хайдар қазіргі Балқаш көлін Көкшетеңіз деп атаған. Хайдар Мухаммед Хайдар өмір сүрген кезде, яғни он төртінші ғасырда, Тараз қаласы Яны деп аталған, ол сол қаланың тұрғындарын Янылық деп аталғанын, «Тарихи Рашиди» кітабынан білеміз.

Қазақстан топонимдері-құрамында басқа тілдерден енгендердің ішіндегі ең жаңа тобы-орыс топонимдері.

Он сегізінші- он тоғызыншы ғасырларда Қазақстанның көптеген жерлерінде, жаңа қоныстанушылардың келуімен байланысты ірі бекіністер салынып, селолар мен деревнялар саны көбейді. Оларға жаңаша ат қойылды. Мысалы: Қарқалы-1824, Ақмола-1832, Верный-1854, Атбасар-1848, Аягөз-1831, Баянауыл-1833, Қапал-1850 жылдары салынғанын тарихи деректер көрсетеді.

Бұл дәуірдегі қазақ жерінің топографиясы, тарихы мен этнографиясы орыс оқымыстыларының еңбектерінен ерекше орын алды. Әсіресе, Қазақстанның ұлан-байтақ жері, оның сан мыңдаған жер-су атаулары орыс мемлекетінің географиялық картасынан (17-18 ж.ж) тиісті көрініс тапты.

Орыс география қоғамының басшылығымен өткен ғасырларда Қазақстан жеріне жиі-жиі экспедиция жіберіліп отырды. Осы тұста еңбек еткен П.П.Семенов-Тянь-Шанский, Н.А.Северцов, И.В.Мушкетов, В.В.Радлов, Л.Мейер, М.Красовский, А.И.Добромыслов, А.Левшин, Н.Аристов сынды ғалымдардың географиялық, тарихи-этнографиялық зерттеулерінің маңызы аса ерекше.

Қазақстанның жер-су аттарын арнаулы зерттеу жұмыстары қазақтың тұңғыш ғалымы Шоқан Уәлихановтың еңбектерінен басталады. Оның есімі география тарихында қазақ даласын, Орта және Орталық Азияны тұңғыш зерттеушілердің бірі ретінде енді.

....Шоқанның ғылыми еңбектерінде Қазақстан топономикасы мәселелері де қарастырылады. Шоқан өзінің жазбаларында географиялық атаулардың шығу тегіне аса көңіл бөліп, оларға түсініктеме береді, ал атаулар туралы халық арасында тараған аңыз-әңгімелерді келтіреді.

Кейде географиялық атаулардың дұрыс жазылу формаларын табу үшін олардың әр түрлі транскрипцияларын қарастырады.

Шоқан – қазақ жерінде кездесетін монғол және қалмақ тілдеріндегі географиялық атауларға көңіл аударып, түсініктеме берген тұңғыш ғалым. Қазіргі кезде шығу тегі ұмытылған «Қоғам» атауы жайында Ш.Уәлиханов былай деді: «Қаратұрықтан Шелекке бара жатқанда сол қол жақта сулы сай бар, оны қазақтар Қорам деген батырдың моласына байланысты атаған».

Қазақстан топонимдері революциядан бұрын негізінен екі салада сөз болды.

Қазақстанда болған ғалымдар, саяхатшылар, географтар қазақ топонимдерін жазып алып, оларды картаға, ғылыми әдебиетке енгізді. Сол кезде кейбір адамдардың географиялық атауларды орыс тілінде транскрипциялауға мән бермей картаға, әдебиетке бұрмалап енгізуі салдарынан осы күнге дейін сол алалықтан арыла алмай келеміз. Бұған қарамастан, орыс тілінде дұрыс жазылып жүрген географиялық атаулар да аз емес.

Географиялық атаулар Орта Азияны және Қазақстанды зерттеуші үлкен ғалымдардың еңбектерінде сөз болды. Мысалы, профессор П.Мелиоранскийдің «Памятник в честь Кюль-Тегина» дейтін еңбегінде 6-7 ғасырдағы орхон – енисей жазуы, ондағы географиялық атаулар да сөз етілді.

Қазан төңкерісінен кейін Қазақстан топонимикасының зерттелуі, негізінен 1939 жылдан басталады.

Географиялық атаулар мүмкіндігінше картаға түсірілгенде, нақты қазақша түрде, ал мүмкіндігі болмаған күнде қазақ атауларына жақындатып берілуге тиісті.

Қазақстан жер-су аттары әр түрлі тарихи кездерде пайда болғанын тілдік жағынан талдау жасаған фиолог ғалым А.Әбдірахманов Қазақстан жеріндегі атауларды мынадай топқа бөліп қарайды.

а) Алтай дәуіріндегі атаулар