Қарағанды өңірі топонимдері туралы ғылыми жұмыс, 9-сынып

Тақырыбы: Қарағанды өңірі топонимдерінің (жер-су атаулары) мағыналық және құрылымдық сипаттары. Мақсаты: Жер-су атауларын жинау, олардың шығу, пайда болу себебін анықтау, әрбір атаудың мән-мағынасын ашу.

Жобаның міндеттері:

- Қарағанды және облысқа бағынысты қалалардың атауларын жинақтау; - әрбір атаудың тарихын, дүниеге келу себебін анықтау арқылы топқа бөлу; - топонимдердің көне заман, ескі тарихымызбен тығыз байланыстығын көрсету.

Практикалық құндылығы:

-Өлкетанушыларға және өлкенің жер-су атауларын білгісі келетін оқушыларға арналған.

- География сабағында қолдануға болады.

Аннотация Осы ғылыми жобамызда Қарағанды өңірі топонимдерінің шығу, пайда болу себептерін зерттеп, материалдар жинақтадық. Бұл тақырыптың бүгінгі күнге қатыстылығы, өзектілігі сол: ұмыт болған тарихи атауларды өзгерген жер су аттарының анықталуы. Жұмыс 4 бөлімнен тұрады. І. Кіріспе ІІ. Негізгі бөлім

1. Қарағанды өңірі топонимдерінің мағыналық және құрылымдық

сипаттары. 2. Топонимдерді топқа бөлу

-Этникалық топ -Жалқы есімдер тобы -Жердің табиғи ерекшеліктерін айқын көрсететін атаулар тобы 3. Тау кен өндірісімен пайда болған атаулар. 4. Қазақстанның Ресей империясына қосылуына байланысты пайда

болған топонимдер.

ІІІ. Қорытынды ІҮ. Пайдаланған әдебиеттер

Мазмұны.

I. Кіріспе

II. Зерттеу бөлімі.

1. Қарағанды өңірі топонимдерінің мағыналық

және құрылымдық сипаттары. 2. Топонимдерді топқа бөлу: - Этникалық топ; - Жалқы есімдер тобы; - Жердің табиғи ерекшеліктерін айқын көрсететін атаулар тобы.

3.Тау-кен өндірісімн пайда болған атаулар; 4. Қазақстанның Ресей империясына қосылуына байланысты пайда болған топонимдер.

III. Қорытынды.

IV. Пайдаланған әдебиеттер.

Кіріспе.

Көне түркі салт-сана, әдет-ғұрпының қаймағы бұзылмаған қазақтарда өмірдің бір саласын қамтитын тарихи оқиғалармен байланысты жер-су атаулары, адам аттары, тағы да басқалары есте сақталып, атадан балаға жалғасып жатады. Шоқан Уәлиханов

Топонимика географиялық атауларды зерттейтін ономастиканың бір бөлімі. Топономика гректің topos - орын + опума - есім, ат деген сөздерінен алынған. Ол өзен, су, құдық, бұлақ, көл, теңіз аттарын; тау, сай-сала, қырат, жоталар, асулар, орман-тоғай, жайлау аттарын; елді мекендердің аттарын жан-жақты зерттейді. Әрбір атаудың өз тарихы, дүниеге келу себебі бар. Кез-келген елдің өткені мен бүгінінің сабақтастығы оның жер-су атаулары – топонимдері арқылы көрініс табады. Қазақ елінің де жер-су атаулары халықтың сан ғасырлық тарихынан сыр шертеді. Осы себепті де және еліміздің басынан өткен «сан қилы» заманда көптеген топонимдердің өзгеріске ұшырауына, ұмыт болуына байланысты да жер-су атауларын зерттеу бүгінгі күні өзекті мәселелердің біріне айналып отыр.

I. Зерттеу бөлімі.

1.Қарағанды өңірі топонимдерінің мағыналық және құрылымдық сипаттары.

Сарыарқа өңірі тарих пен мәдениетке бай қазыналы өлке. Сарыарқа өңірінің үлкен бөлігін қамтып жатқан Қарағанды облысының территориясында сан мыңдаған жер-су атаулары бар. «Жер-су аты, тарихтың хаты» демекші, бұл атаулардың

түп-төркінінде өңіріміздің талай тарихының сыры жатқаны айқын Қарағанды облысының топонимдері де республикамыздың басқа өңірінің топонимдеріндей қоғам өмірі, халық тіршілігімен тығыз байланысты. Олардың құрамында әрбір кезеңдерде Қазақстанды, Қарағанды облысын мекендеген әр алуан елдің тілі мен сөзінен қойылған географиялық атаулар көптеп кездеседі. Облыс топонимдерінің бір тобы көне заман, ескі тарихымызбен тығыз байланысты . Облыстағы әрбір топоним белгілі бір замана құбылысына, өзгерісіне қарай әр түрлі мағұлматқа: түрлі соғыстар, халықтық әдет-ғұрып, салт-сана, халықтардың қарым- қатынасына және т.б. тарихи оқиғаларға бай.

2. Топонимдерді топқа бөлу.

Профессор Т.Жанұзақов топонимдерді лексикалық тұрғыдан екі үлкен топқа бөледі. 1. Адамдардың іс-әрекеті, тұрмысы және қоғамдық өміріне қатысты атаулар. 2. Жаратылысқа қатысты атаулар. Топқа бөле отырып, мән-мағынасын ашып, олардың адамның іс-әрекет, тұрмысы, қоғамдық өмірімен байланысын анықтайды. Сонымен, көптеген зерттеушілер тарапынан (О.Т.Молчанова, О.А.Сұлтаньяев, Т.Ж.Жанұзақов, Е.Ә.Керімбаев т.б.) қолдау тапқан лексика-семантикалық классификацияны негізге ала отырып, өлке топонимдерін үш топқа бөлдік:

1. Этникалық топ.

2. Жалқы есімдер тобы.

3. Жердің табиғи ерекшеліктерін айқын көрсететін (жер бедері, өсімдіктер, топырақ т.б.) атаулар тобы.

Этникалық топ: