Қазақстан халқы тілдеріндегі демографиялық теңгерімсіздік

ҚАЗАҚСТАН ХАЛҚЫ ТІЛДЕРІНДЕГІ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ТЕҢГЕРІМСІЗДІК ЖАҒДАЙЫ

Пошанова Айжан Шарибаевна

№34 «Бірлік» жалпы орта мектебі КММ

қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі,

Қазақстан Республикасы Жетісай қаласы

Аннотация

Бұл шағын ғылыми мақалада Қазақстан Республикасы халықтарының қазіргі кездегі тілдік жағдайына сараптама жасалады.

Кілт сөздер: эмиграция, полиэтника, этнотілдік ландшафт, этнодемография.

Қазақстандағы алуан түрлі және күрделі этнотілдік жағдаятты қалыптастыруға Қазақстанның Ресейге қосылуымен (1731–1865 жж.) қатар жүрген процестер; мемлекеттік шекараларды бірнеше рет қайта қарау; кеңеске дейінгі, кеңестік және посткеңестік кезеңдердің мемлекеттік-саяси құрылымының ерекшеліктері және елдің барлық этностарына жағымсыз әсерін тигізген соңғы жылдардағы оқиғалар; бүкіл қоғамдық жүйені түбегейлі қайта құру, Тәуелсіз Қазақстанның қоғамы мен экономикасын жаңғырту тікелей әсер етті. Оның ішіндегі ең маңыздылары:

– аграрлық столыпин реформасы барысында жалпы жер алаңының 30%-дан астамын алып қою, қазақтардың қоныс аударуы және бұл жерге Ресей мен Украинаның әртүрлі губернияларынан шаруалардың қоныс аударуы Қазақстанның солтүстік-батысында, солтүстігінде, шығысында және оңтүстік-шығысында үлкен славян этникалық қоныстарының құрылуына әкелді. Нәтижесінде орыстар мен украиндар халықтың жалпы санының 29,4%-ын құрады;

– экономикалық, әскери отарлау және казактардың отарлауы;

– 1921–1923 және 1929–1933 жылдардағы демографиялық апат республика халқын 2,4 есеге қысқартып, қазақтардың 1966 жылға дейін өзінің тарихи аумағында этникалық азшылыққа айналуына айтарлықтай дәрежеде ықпал етті;

– соғысқа дейінгі жылдардағы қуғын-сүргінге ұшыраған халықтардың Қазақстанға жаппай этникалық депортациясы;

– соғыс уақытында және соғыстан кейінгі жылдары халықты эвакуациялау, өнеркәсіпке жұмысшы кадрларын тарту;

– Қазақстанның полиэтникалануы тың және тыңайған жерлерді игеру кезеңінде жалғасты, ел халқының сапалық және сандық құрамында айтарлықтай өзгерістер орын алды. Мысалы, осы жылдары орыс халқының саны 21%-ға (1279979-дан 3974229 адамға дейін) өсті, ал қазақтардың үлесі 24,7%-ға (3713394-тен 2794966 адамға дейін) қысқарды, бұл қазақ халқының санының 30,0%-ға дейін азаюына және орыс халқының үлес салмағының 19,9%-дан 42,6%-ға дейін ұлғаюына әкелді;

– 1970–1979 жылдардағы халықтың жаппай көшіп кетуі, қазақтардың теріс сальдосының 1979–1989 жылдардағы көші-қоннан 2,2 есе, ал орыстардың 1,9 есе асып кетуіне әкелді;

– егемендік алған жылдары орыс-славян және неміс халқының тарихи отанына оралуы. Осы уақытта эмиграция екі миллионнан астам орысты және жарты миллион немісті құрады және ел халқының саны мен ондағы осы халықтардың үлесінің төмендеуіне әкелді: ел халқының саны 17–17,5 миллионнан (1989 ж.) 14,9 миллионға дейін (1999 ж.) азайды, оның ішінде немістер 63,0%-ға, украиндар 38%-ға, белорустар 37%-ға, орыстар 26,6%-ға, татарлар 22%-ға, поляктар 21,1%-ға, әзірбайжандар 13,1%-ға және т.б. халықтардың саны төмендеді;

– сайып келгенде, КСРО-дан ТМД-ға көшумен қатар жүретін геосаяси өзгерістер мемлекеттілік тұжырымдамасының өзін өзгертуге, оның ішінде этникалық элементтің қоғамдық өмірдегі және мемлекеттік-саяси құрылымдағы рөлін бағалауға себепші болып, этникалық тілдер мен мәдениеттерді жандандыруға деген айқын ұмтылысқа әкелді. КСРО мен Қазақстан Республикасында жүргізілген санақ деректерін, Қазақстан Республикасының Статистика агенттігінің 2000–2019 жылдардағы материалдарын және басқа да жоғарыда аталған дереккөздерді талдау келесіні көрсетті: