Қазақстан өнеркәсіп орталықтарының экологиялық әсері

Қазақстанның өнеркәсіп орталықтарының қоршаған ортаға тигізетін әсері

1.Қазақстанның аумағындағы адамның шаруашылық әрекетіне ұшырап отырған аудандар.Қазақстан территориясы солтүстіктен оңтүстікке қарай 1600 км, батыстан шығысқа қарай 2925 км және 2717,3 мың шаршы км, немесе 1,8% құрғақ жер алып жатыр.

Адам баласының іс – әрекеттерінің әсерінен табиғат обьектілерінің өзгеруін антропогенез деп түсінеміз.Антропогендік әсерге табиғи ортаның төзімділігі – бұл ландшафтардың антропогенезге қарсы тұру мүмкіншілігімен анықталады. Шөл және тау геожүйелері тұрақсыз болып келеді. Республика территориясының 45% шөлдер, ал 20% таулар алып жатқандығын ескерсек, онда Қазақстан геожүйелерінің антропогенезге қарсы тұруы нашар деуге болады.

Адамдардың шаруашылық әрекетіне байланысты Қазақстанның геожүйелерінің табиғат ортасының экологиялық тұрақты деңгейі бойынша келесідей категориялары бөлінген:

I . Тым тұрақты емес (30 – 40) – Арал маңы, Каспий теңізі жағалауы;

II . Тұрақты емес (41 - 50) – Таулар мен құмды шөлейттер;

III . Аз тұрақты (51 - 60) – Шөл өзендерінің аңғарлары;

IV. Қатысты тұрақты (61 - 70) – Тауалды жазықтардың бөліктері;

V. Практикалық тұрақты (71 - 80) – Қазақтың ұсақ шоқысы;

VI . Тұрақты (81 - 90) – Дала зонасы;

VII. Өте тұрақты (91 - 100) – Орманды дала зонасы;

Мұндағы жақша ішінде (50) тұрақтылықтың интегралды бағалауы көрсетілген.

Адамның кез – келген шаруашылық әрекетін жоспарлау барысында гоежүйелердің геологиялық құрылымының экологиялық рөлі ескерілуі керек. Соның ішінде еске сақтайтын нәрсе:

Оңтүстік - шығыс Қазақстан тауларын, Қазақтың ұсақ шоқысы мен Мұғалжарды құрайтын интрузивті жыныстар техногендік әсерге өте төзімді болып келеді;

Экологиялық жағынан төзімді категорияларына әктас және басқа да полеозойға дейінгі және палеозой жасындағы шөгінді жыныстар да, Алтай, Тянь – Шань мен Қазақтың ұсақ шоқысын құрайтын, төзімді болып табылады;

Антропогенез процессінде су және жел эрозияларына тәуелсіз болып мезозой, палеоген, неогеннің сазды жыныстары табылады;(Торғай ойысы, Солтүстік Арал маңы);

Антропогендік іс – әрекетке төзімсіз болып төрттік дәуірдің теңіздіксазды – құмды шөгінділері, делювиальді, көлдік, көлдік – алювиальдық, деалювиальді – проалювиальдіктер. Олардың кеңінен таралған жерлерінде (Каспий маңы ойпаты, Арал маңы, Оңтүстік Балқаш маңы) табиғи – антропогендік шөлейттену процесстері активті байқалады, әсіресе – желдік эрозия;

Техногенезге өте тұрақсыз болып табылатын эолдық құмдар таралған жерлерді атауға болады (Қызылқұм, Каспий маңы, Арал маңы, Оңтүстік Балқаш маңы). Мұнда экологиялық дестабилизацияның күшті факторы ретінде активті дефляция көрініс алады;

Геоэкологиялық аудандастыруда Қазақстандағы қазіргі экологиялық жағдайды сипаттайтын 5 деңгейі көрсетілген:

Өте қауіпті деңгей;

Өте қиын деңгей;

Зиян деңгей;

Қанағаттанарлық деңгей;

Жағымды деңгей немесе қауіпсіз;

1.Өте қауіпті деңгейге: экологиялық қауіпті апатты аймақтар, қайтадан өзгертуге келмейтін аймақтар:

Арал теңізінің қазіргі, бұрынғы акваториясы.

Рудалы Алтайдың өндірістік ареалы.

Өскемен, Лениногор, Зырян қалалары.

Семей ядролық полигоны.

Каспий теңізінің солтүстік – шығысы.

2.Өте қиын деңгейге: геоэкологиялық қауіпті аймақтар, бірақ өзгертуге, қайта қалпына келтіруге болатын аймақтар:

Соколов – Сарыбай, Павлодар, Екібастұз өндірістік кешені;

Балқаш, Жамбыл, Жезқазған, Қызылорда, Теміртау, Шымкент өндірістік ареалдары, Алматы, Қарағанды.

Жетібай – Өзен, Теңіз мұнай өндіру және мұнай – химия кешені;

Байқоңыр – космостық және әскери сынақ полигоны (Возрождение аралы).

Ертіс, Сырдария, Нұра, Арыс өзендері.

3.Зиян деңгейге мына аймақтар:

Ақтөбе мұнай территориясы.

Ақтау, Атасу, Қаражал, Жаңатас, Қаратау, Жетіқара өндірістік территориялық кешені.

Ақтау, Ақтөбе, Атырау, Семей.

Қапшағай су қоймасы, Балқаш, Іле, Шу.

4.Қанағаттанарлық аймақтар – қайта қалпына келтіруге болатын аймақтар:

Көкшетау, Талдықорған, Петропавл, Орал, Есіл, Талас, Тобыл, Сарысу.

5.Қауіпсіз аумақтар - Қазақстанның қалған бөліктері, шөлді – шөлейтті таулы аудандар.

Қазақстанның экологиялық – географиялық жағдайының құрамдас бөліктерінің бірі – ірі қалаларда өндіріс жүйелерінің біркелкі орналаспауы. Ол қалалар мен тау – кен өндіру обьектілерімен байланысты қоршаған ортаның ластануы туралы айқын айтады. Керісінше, Республикада бұрыннан қалыптасқан территориальдік – өндірістік кешендердің болуы көптеген өндірістік аудандар шоғырланған қоршаған ортаның кең көлемде ластану қаупін туғызады.

1 – сурет. А.В.Чигаркиннің Қазақстанды геоэкологиялық аудандастыру сызбасы негізінде авторлар өздері жасаған.

Қоршаған ортаның экологиялық жағдайына көптүрлі, көпжақты теріс әсер ететін Қазақстанның ең ірі, ең үлкен территориальді – өндірістік кешендерді және өндірістік территорияларды атап өтейік. Олар:

Павлодар – Екібастұз;

Қаратау – Тараз;

Шығыс Қазақстан(Рудалы Алтай);

Қостанай – Рудненск;

Балқаш маңы;

Маңғыстау – Теңіз;

Жезқазған – Жәйрем;

Қарағанды – Теміртау;

Шымкент және т.б.

2.Қазақстанның әрбір экономикалық аудандарында қалыптасқан өнеркәсіп орталықтары.

Атырау облысы – Қазақстанның батысындағы әкімшілік – аумақтық бөлік, 1938 жылы 15 – қаңтарда Гурьев облысы деген атпен құрылған. Облыс аумағы солтүстіктен оңтүстікке – 350, шығыстан батысқа – 600 шақырымға созыла, Еуропаның қиыр шығысы мен Азияның қиыр батысының түйіскен тұсында орналасқан. Батысында Ресей Федерациясының Астрахань облысымен, солтүстігінде – Батыс Қазақстан, шығысында- Ақтөбе, оңтүстігінде – Маңғыстау облыстарымен шектеседі. Облыс аумағы теңіз деңгейінен төмен жатқан Каспий ойпатының солтүстік – шығыс бөлігін алып жатыр.

Шөлейтті қоңыр топырақты, негізінен, шөлге төзімді өсімдіктер өседі. Облыс аймағының жартысын ащы және сортаңды түзілімдер, сондай – ақ құмдар алады.

Облыс климаты тым континентті. Қысы біршама суық, қаңтардың орташа температурасы – 3,4 – 5 С. Жыл бойы дерлік жел соғып тұрады. Жауын – шашын өте аз түседі, орташа жылдық мөлшері – 150-200мм.

Облыстағы жер беті сулары Еділ өзенінің сол жақ тармақтарынан Жайық, Ойыл, Сағыз, Жем өзендерінің төменгі ағыстары мен үлкенді – кішілі көлдерден тұрады.Шағын өзен – көлдер жазда тартылып, қара суға айналады да, сортаңданады.Көлдер негізінен Каспий теңізі жағалауында, өзен аңғарларында орналасқан. Ірі көлдері – Индер, Жамансор, Айғыркөл т.б.

Облыстың әкімшілік құрылымы 2 қала, 7 аудан, 11 кент, 183 ауылдық елді мекендерден тұрады.

Атырау облысының әкімшілік аудандары 1 - кесте

Аудандар

Аумағы

(мың шқ)

Халқы

(мың адам)

Орталығы

Негізгі шаруашылығы

Жылыой

Құлсары

Мұнай және газ

Өнеркәсібі

Индер

Индербор

Тау – химия өнеркәсібі, мал шаруашылығы

Исатай

Аққыстау

Мал шаруашылығы

Құрманғазы

Ганюшкино

Мал шаруашылығы

Қызылқоға

Миялы

Балық және мал шаруашылығы

Мақат

Мұнай өнеркәсібі

Махамбет

Бақша және мал шаруашылығы

Облыс экономикасы мұнай – газ кендерін кеңінен игеруге байланысты қарқынды дамып келеді. Еліміздегі мұнай өндіру өнеркәсібінің дамуы да алғаш облыс аумағындағы 1899 жылы Қарашұңғыл мұнай фонтанынан бастау алады. Облыс өнеркәсібі жергілікті табиғи және ауыл шаруашылығы шикізаттарын өндіру мен өңдеуге бағытталған. Облыстың мұнай мен газға бай кен орындары бар. Қазақстан Республикасы аумағында 214 мұнай кен рындары тиесілі.Алынатын жалпы ел бойынша мұнай өндірісі категориясы қорын 4,0 млрд т келеді. Облыста мұнай Мақат, Доссор, Қосшағыл, Байшонас, Комсомол, Құлсары, Қаражон, Теңіз, Биікжал, Мұнайлы, Прорва, Сарықамыс, қашаған, т.б. кен орындарында

өндіріледі.

Доссор – Мақат ауданында, Атырау қаласынан шығысқа қарай 90 шқ жерде орналасқан еліміздегі ең алғашқы өндірістік маңызы бар мұнай кені. Мұнай 1911 жылдан өндіріліп келеді. Кен орны тұз күмбезінің үстіндегі юра кезеңінің шөгінділерінде қалыптасқан 30 – 300 м тереңдікте 6 мұнайлы қабат ашылған. Мұнайдың тығыздығы 0,84 – 0,88 г/м, күкірті

Мақат – Мақат ауданында, Атырау қаласынан шығысқа қарай 100 шқ қашықтықта орналасқан мұнай кеніші. 1913 жылы ашылған кеніштің негізі төменгі бор және орта юрада түзілген. Мұнайдың тығыздығы 803- 895 кг/м, күкірті 0,25 – 0,28%, парафині 0,25 – 0,8% аз.

Орталық және Шығыс Прорва мұнай – газ конденсат кеніші – Жылыой ауданы аумағында, Атырау қаласынан оңтүстік – шығысқа қарай 170 шақырым қашықтықта Батыс прорва кеніші маңында орналасқан. Кеніш 1961 жылы Өзен Жетібай тектоникалық сатысының арқа бет бөлігінде ашылған. Ол ірі брахиантиклиникальдық қатпармен ұштасқан. Мұнайдағы күкірт құрамы жоғары – 1%.

Мартыши мұнай – газ кеніші – Атырау облысының Исатай ауданында, Атырау қаласынан батыста 76 шақырым қашықтықта орналасқан. Газ – мұнай кеніші тұз күмбез құрылымында жинақталған. Мартыши газ – мұнай кеніші 1962 жылы ашылып, 1968 жылы «Жайықмұнай» мұнай – газ өндіру басқармасына пайдалануға берілген.

Кенбай газ – мұнай кеніші – Атырау облысының Қызылқоға ауданы аумағында, Доссор теміржол бекетінен шғысқа қарай 90 шақырым қашықтықта орналасқан. Кенбай кеніші Солтүстік Қоңыртас және Шығыс Молдабек деген екі кеніштен тұрады.

Теңіз – әлемдегі ең терең және ірі мұнай кеніштерінің бірі. Теңіз мұнай кеніші 1979 жылы ашылған. Кен орнының жалпы барланған қоры шамамен 3 млрд т. Теңіз коллекторының аумағы ені бойынша 19 шқ, ұзындығы – 21 шқ, тереңдігі – 3810 м құрайды. Мұнай қабатының қалыңдығы – 1,6 шқ. 1993 жылы ҚР Үкіметі «Chevron» компаниясына қосып, «Теңізшевройл» ЖШС БК құрды. Бүгінде «ҚазМұнайгаз» ҰК АҚ АҚ (20%), «Chevron Overseas» (50%), «Exxon Mobil» (25%), «LukArko» (5%) компаниялары әріптестері болып саналады.

Қашаған – Атыраудан оңтүстік – батысқа қарай 80 шқ қашықтықта орнласқан кен орны. Қашағанның алаңы – 75 шқ х 45 шқ. Кен орны XIX ғасырда Маңғыстау облысында туған белгілі Қашаған ақынның атымен аталады. 1960 жылдары Алясканың Солтүстік баурайындағы Prudo Bay кен орнынан кейін Қашаған соңғы отыз жылда ашылған ең маңызды жаңалық деп есептеледі. Қашаған кен орны бірінші барлау ұңғысымен бұрғылау нәтижесінде 2001 жылдың шілдесінде ашылған.

Қазіргі бағалау бойынша геологиялық қорлар 38 миллиард баррель мұнай болды, оның ішінде қойнауқатқа газды айдау технологиясы қолданған жағдайда 13 миллиардты алынуы ықтимал.

Облыс аумағы өнеркәсіп салаларының орналасуы мен ауыл шаруашылығының мамандану бағыттарына қарай 5 экономикалық ауданға: Жайық бойы, Солтүстік – батыс, Солтүстік – шығыс, Шығыс, Оңтүстік – Шығыс, Оңтүстік болып бөлінеді.

Кенішінде мұнайы атқылаған Атырау өлкесінің ел экономикасын өркендетуде маңызы ерекше. Дегенмен, мұнай – газ қорлары қайта қалпына келмейтін ресурстар, сондықтан, республикамыздың басты мақсаты мұнай – газ өнімдерін көбейтумен бірге оларды өңдеу және тиімді пайдалану, болашақ ұрпақ мүддесін ойлау, экологиялық, әлеуметтік жағдайларды шешу болып табылады.[2].

Ақтөбе облысы – Қазақстанның солтүстік – батыс өңірінде орналасқан. Терістігінде – Ресей Федерациясының Орынбор облысымен, оңтүстігінде – Өзбекстан Республикасының құрамындағы Қарақалпақстанмен, батысында – Атырау және Батыс Қазақстан, шығысында – Қостанай, оңтүстік – шығысында – Қызылорда облыстарымен шектеседі. Осындай үлкен аймақты алып жатқан облыс солтүстіктен оңтүстікке 700 шқ, шығыстан батысқа дейін 800 шқ жерге созылған. Облыс 12 селолық, қалалық және әкімшілік аудандарға бөлінген. Аумағында 6 қала, 2 кент бар. Әкімшілік орталығы – Ақтөбе қаласы.

Ақтөбе облысы теңдессіз минералды – шикізат базасын иеленіп жатыр. Оның аумағында Қазақстанның көмірсутекті шикізатының 10% барланған қоры және