Қазақстан өнеркәсібінің табиғи ортаға әсері туралы зерттеу

Кіріспе

Жұмыстың өзектілігі: Қазақстан территориясы солтүстіктен оңтүстікке қарай 1600 км, батыстан шығысқа қарай 2925 км және 2717,3 мың шаршы км, немесе 1,8% құрғақ жер алып жатыр.

Адам баласының іс – әрекеттерінің әсерінен табиғат обьектілерінің өзгеруін антропогенез деп түсінеміз.Антропогендік әсерге табиғи ортаның төзімділігі – бұл ландшафтардың антропогенезге қарсы тұру мүмкіншілігімен анықталады. Шөл және тау геожүйелері тұрақсыз болып келеді. Республика территориясының 45% шөлдер, ал 20% таулар алып жатқандығын ескерсек, онда Қазақстан геожүйелерінің антропогенезге қарсы тұруы нашар деуге болады. Бұл ғылыми жұмыстағы басты назар аударатын нәрсе, ол – Қазақстанның өнеркәсіп орындары заман талабына сай дами отырып, қоршаған ортаға қалай әсер етуде ? Бұл құбылыс айнала қоршаған ортаны да дамыта ма, әлде құрта ма?

Ғылыми жұмысқа жалпы сипаттама: Ғылыми жұмыста Қазақстанның басты экономикалық маңызы бар өнеркәсіп орындарының орналасқан аудандары, олардың қоршаған ортаға әсер ету қарқыны баяндалады. Қазіргі таңда пайда болып отырған экологиялық факторлар жан – жақты талқылана отырып, олардың өнеркәсіп орындарымен байланысы талқыланды.

Жұмыстың мақсаты: Қазақстан Республикасының аумағында 5 экономикалық аудан бар. Олардың әрқайсысының өзіндік даму дәрежесі, республиканы қамтамасыз ете отырып, экспортқа шығаратын арнайы өнім түрлері бар. Мысалы, еліміздің солтүстігінде орналасқан Солтүстік Қазақстан облысы астық шаруашылығының негізгі ауданы деп есептелсе, Батыс Қазақстан еліміздің мұнайлы ауданы. Ал Оңтүстік Қазақстан жеңіл өнеркәсіп орындары басым орналасқан аудан болса, Шығыс Қазақстан ағаш, жиһаз өнімдерін шығара отырып, Кенді Алтайдың байлығын игеруде.

Осы қалыптасып отырған өнеркәсіп орталықтарының қоршаған орта заңдылықтарына бағына отырып жұмыс жасауы еліміз үшін тиімді болар еді. Бірақ еліміздің көп аудандарындағы кәсіпорындар кез- келген жерге өнеркәсіп қалдықтарын шығаруда. Бұл жағдай көптен бері қарастырылып отырған өзекті мәселе болса да бұл жағдай әлі де болса алда атқарылатын жұмыстардың көптігін көрсетіп отыр.

Әлемнің қазіргі заманға сай ғылыми техникалық процесінің ең биік шыңына жеткен елдері бір – бірімен қалдықтарды өңдеп, жаңа өнім түрлерін шығарудан жарысуда. Біздің елімізде қалдықсыз технологияны енгізу әлі де болса кешеуілдеуде. Сондықтан жастарымыздың ғылыммен айналысуына күш салуымыз керек. Еліміз сонда ғана өркениетті елдермен бір деңгейде тұра алады.

Жұмыстың негізгі міндеттері:

-Қазақстаннның ауданында қалыптасып отырған экологиялық факторларға тоқтала отырып, Қазақстан аумағын геоэкологиялық тұрғыдан аудандастыру;

- Қазақстанның басты өнеркәсіп орталықтарын атай отырып, оларға толық экономикалық тұрғыдан сипаттама беру;

-Елімізді толғандырып отырған экологиялық проблемалары, олардың пайда болу себептерін талдау;

- Экологиялық проблемаларды шешу жолдары;

Жұмыстың зерттелуі:

1. Қазақстанның әрбір экономикалық аудандарында қалыптасқан өнеркәсіп орталықтарына жалпы сипаттама беру;

2. Еліміздің басты өнеркәсіпті аудандары: Батыс Қазақстандағы мұнай өндіру аудандары, Солтүстік Қазақстандағы химиялық талшық шығару зауыты, Оңтүстік Қазақстанның Қаратау фосфориті негізінде қалыптасқан зауыттары, Шығыс Қазақстанның Кенді Алтайдың полиметалл кендерінің негізінде қалыптасқан зауыттары, Орталық Қазақстанның көмір өнеркәсібі дамыған орталықтарын жан – жақты талдау, олардың әсерінен қалыптасып отырған басты экологиялық проблемалары қарастырылды.

Жұмыстың ғылыми жаңалығы: Жобада еліміздің басты өнеркәсіп орындарының әсерінен қалыптасып отырған экологиялық мәселелері қарастырылып, Қазақстан аумағы геоэкологиялық тұрғыдан аудандастырылды;

Жұмыстың практикалық маңызы: Бұл жобаның практикалық маңызы зор. Қазақстанның алға қадам басуы үшін әрдайым оны толғандыратын мәселелерді білуіміз керек. Еліміз енді жүре бастаған сәби секілді. Сондықтан оны әрдайым бақылап, құлаған жерінде сүйеуіміз керек және әлі кішкентай болғандықтан өзінен үлкен елдердің тәжірибелеріне сүйенгені де дұрыс жолға бастайтыны анық. Осы қарқынмен дамыса Қазақстанның болашақта ең азулы мемлекеттердің қатарында болатынына сенемін.

Қазақстанның өнеркәсіп орталықтарының қоршаған ортаға тигізетін әсері

1.Қазақстанның аумағындағы адамның шаруашылық әрекетіне ұшырап отырған аудандар.Қазақстан территориясы солтүстіктен оңтүстікке қарай 1600 км, батыстан шығысқа қарай 2925 км және 2717,3 мың шаршы км, немесе 1,8% құрғақ жер алып жатыр.

Адам баласының іс – әрекеттерінің әсерінен табиғат обьектілерінің өзгеруін антропогенез деп түсінеміз.Антропогендік әсерге табиғи ортаның төзімділігі – бұл ландшафтардың антропогенезге қарсы тұру мүмкіншілігімен анықталады. Шөл және тау геожүйелері тұрақсыз болып келеді. Республика территориясының 45% шөлдер, ал 20% таулар алып жатқандығын ескерсек, онда Қазақстан геожүйелерінің антропогенезге қарсы тұруы нашар деуге болады.

Адамдардың шаруашылық әрекетіне байланысты Қазақстанның геожүйелерінің табиғат ортасының экологиялық тұрақты деңгейі бойынша келесідей категориялары бөлінген:

I . Тым тұрақты емес (30 – 40) – Арал маңы, Каспий теңізі жағалауы;

II . Тұрақты емес (41 - 50) – Таулар мен құмды шөлейттер;

III . Аз тұрақты (51 - 60) – Шөл өзендерінің аңғарлары;

IV. Қатысты тұрақты (61 - 70) – Тауалды жазықтардың бөліктері;

V. Практикалық тұрақты (71 - 80) – Қазақтың ұсақ шоқысы;

VI . Тұрақты (81 - 90) – Дала зонасы;

VII. Өте тұрақты (91 - 100) – Орманды дала зонасы;

Мұндағы жақша ішінде (50) тұрақтылықтың интегралды бағалауы көрсетілген.

Адамның кез – келген шаруашылық әрекетін жоспарлау барысында гоежүйелердің геологиялық құрылымының экологиялық рөлі ескерілуі керек. Соның ішінде еске сақтайтын нәрсе:

Оңтүстік - шығыс Қазақстан тауларын, Қазақтың ұсақ шоқысы мен Мұғалжарды құрайтын интрузивті жыныстар техногендік әсерге өте төзімді болып келеді;

Экологиялық жағынан төзімді категорияларына әктас және басқа да полеозойға дейінгі және палеозой жасындағы шөгінді жыныстар да, Алтай, Тянь – Шань мен Қазақтың ұсақ шоқысын құрайтын, төзімді болып табылады;

Антропогенез процессінде су және жел эрозияларына тәуелсіз болып мезозой, палеоген, неогеннің сазды жыныстары табылады;(Торғай ойысы, Солтүстік Арал маңы);

Антропогендік іс – әрекетке төзімсіз болып төрттік дәуірдің теңіздіксазды – құмды шөгінділері, делювиальді, көлдік, көлдік – алювиальдық, деалювиальді – проалювиальдіктер. Олардың кеңінен таралған жерлерінде (Каспий маңы ойпаты, Арал маңы, Оңтүстік Балқаш маңы) табиғи – антропогендік шөлейттену процесстері активті байқалады, әсіресе – желдік эрозия;

Техногенезге өте тұрақсыз болып табылатын эолдық құмдар таралған жерлерді атауға болады (Қызылқұм, Каспий маңы, Арал маңы, Оңтүстік Балқаш маңы). Мұнда экологиялық дестабилизацияның күшті факторы ретінде активті дефляция көрініс алады;

Геоэкологиялық аудандастыруда Қазақстандағы қазіргі экологиялық жағдайды сипаттайтын 5 деңгейі көрсетілген:

Өте қауіпті деңгей;

Өте қиын деңгей;

Зиян деңгей;

Қанағаттанарлық деңгей;

Жағымды деңгей немесе қауіпсіз;

1.Өте қауіпті деңгейге: экологиялық қауіпті апатты аймақтар, қайтадан өзгертуге келмейтін аймақтар:

Арал теңізінің қазіргі, бұрынғы акваториясы.

Рудалы Алтайдың өндірістік ареалы.

Өскемен, Лениногор, Зырян қалалары.

Семей ядролық полигоны.

Каспий теңізінің солтүстік – шығысы.

2.Өте қиын деңгейге: геоэкологиялық қауіпті аймақтар, бірақ өзгертуге, қайта қалпына келтіруге болатын аймақтар:

Соколов – Сарыбай, Павлодар, Екібастұз өндірістік кешені;

Балқаш, Жамбыл, Жезқазған, Қызылорда, Теміртау, Шымкент өндірістік ареалдары, Алматы, Қарағанды.

Жетібай – Өзен, Теңіз мұнай өндіру және мұнай – химия кешені;

Байқоңыр – космостық және әскери сынақ полигоны (Возрождение аралы).

Ертіс, Сырдария, Нұра, Арыс өзендері.

3.Зиян деңгейге мына аймақтар:

Ақтөбе мұнай территориясы.

Ақтау, Атасу, Қаражал, Жаңатас, Қаратау, Жетіқара өндірістік территориялық кешені.

Ақтау, Ақтөбе, Атырау, Семей.

Қапшағай су қоймасы, Балқаш, Іле, Шу.

4.Қанағаттанарлық аймақтар – қайта қалпына келтіруге болатын аймақтар:

Көкшетау, Талдықорған, Петропавл, Орал, Есіл, Талас, Тобыл, Сарысу.

5.Қауіпсіз аумақтар - Қазақстанның қалған бөліктері, шөлді – шөлейтті таулы аудандар.

Қазақстанның экологиялық – географиялық жағдайының құрамдас бөліктерінің бірі – ірі қалаларда өндіріс жүйелерінің біркелкі орналаспауы. Ол қалалар мен тау – кен өндіру обьектілерімен байланысты қоршаған ортаның ластануы туралы айқын айтады. Керісінше, Республикада бұрыннан қалыптасқан территориальдік – өндірістік кешендердің болуы көптеген өндірістік аудандар шоғырланған қоршаған ортаның кең көлемде ластану қаупін туғызады.

1 – сурет. А.В.Чигаркиннің Қазақстанды геоэкологиялық аудандастыру сызбасы негізінде авторлар өздері жасаған.

Қоршаған ортаның экологиялық жағдайына көптүрлі, көпжақты теріс әсер ететін Қазақстанның ең ірі, ең үлкен территориальді – өндірістік кешендерді және өндірістік территорияларды атап өтейік. Олар:

Павлодар – Екібастұз;

Қаратау – Тараз;

Шығыс Қазақстан(Рудалы Алтай);

Қостанай – Рудненск;

Балқаш маңы;

Маңғыстау – Теңіз;

Жезқазған – Жәйрем;

Қарағанды – Теміртау;

Шымкент және т.б.

2.Қазақстанның әрбір экономикалық аудандарында қалыптасқан өнеркәсіп орталықтары.

Атырау облысы – Қазақстанның батысындағы әкімшілік – аумақтық бөлік, 1938 жылы 15 – қаңтарда Гурьев облысы деген атпен құрылған. Облыс аумағы солтүстіктен оңтүстікке – 350, шығыстан батысқа – 600 шақырымға созыла, Еуропаның қиыр шығысы мен Азияның қиыр батысының түйіскен тұсында орналасқан. Батысында Ресей Федерациясының Астрахань облысымен, солтүстігінде – Батыс Қазақстан, шығысында- Ақтөбе, оңтүстігінде – Маңғыстау облыстарымен шектеседі. Облыс аумағы теңіз деңгейінен төмен жатқан Каспий ойпатының солтүстік – шығыс бөлігін алып жатыр.

Шөлейтті қоңыр топырақты, негізінен, шөлге төзімді өсімдіктер өседі. Облыс аймағының жартысын ащы және сортаңды түзілімдер, сондай – ақ құмдар алады.

Облыс климаты тым континентті. Қысы біршама суық, қаңтардың орташа температурасы – 3,4 – 5 С. Жыл бойы дерлік жел соғып тұрады. Жауын – шашын өте аз түседі, орташа жылдық мөлшері – 150-200мм.

Облыстағы жер беті сулары Еділ өзенінің сол жақ тармақтарынан Жайық, Ойыл, Сағыз, Жем өзендерінің төменгі ағыстары мен үлкенді – кішілі көлдерден тұрады.Шағын өзен – көлдер жазда тартылып, қара суға айналады да, сортаңданады.Көлдер негізінен Каспий теңізі жағалауында, өзен аңғарларында орналасқан. Ірі көлдері – Индер, Жамансор, Айғыркөл т.б.

Облыстың әкімшілік құрылымы 2 қала, 7 аудан, 11 кент, 183 ауылдық елді мекендерден тұрады.

Атырау облысының әкімшілік аудандары 1 - кесте

Аудандар

Аумағы

(мың шқ)

Халқы

(мың адам)

Орталығы

Негізгі шаруашылығы

Жылыой

Құлсары

Мұнай және газ

Өнеркәсібі

Индер

Индербор

Тау – химия өнеркәсібі, мал шаруашылығы

Исатай

Аққыстау

Мал шаруашылығы

Құрманғазы

Ганюшкино

Мал шаруашылығы

Қызылқоға

Миялы

Балық және мал шаруашылығы

Мақат

Мұнай өнеркәсібі

Махамбет

Бақша және мал шаруашылығы

Облыс экономикасы мұнай – газ кендерін кеңінен игеруге байланысты қарқынды дамып келеді. Еліміздегі мұнай өндіру өнеркәсібінің дамуы да алғаш облыс аумағындағы 1899 жылы Қарашұңғыл мұнай фонтанынан бастау алады. Облыс өнеркәсібі жергілікті табиғи және ауыл шаруашылығы шикізаттарын өндіру мен өңдеуге бағытталған. Облыстың мұнай мен газға бай кен орындары бар. Қазақстан Республикасы аумағында 214 мұнай кен рындары тиесілі.Алынатын жалпы ел бойынша мұнай өндірісі категориясы қорын 4,0 млрд т келеді. Облыста мұнай Мақат, Доссор, Қосшағыл, Байшонас, Комсомол, Құлсары, Қаражон, Теңіз, Биікжал, Мұнайлы, Прорва, Сарықамыс, қашаған, т.б. кен орындарында

өндіріледі.

Доссор – Мақат ауданында, Атырау қаласынан шығысқа қарай 90 шқ жерде орналасқан еліміздегі ең алғашқы өндірістік маңызы бар мұнай кені. Мұнай 1911 жылдан өндіріліп келеді. Кен орны тұз күмбезінің үстіндегі юра кезеңінің шөгінділерінде қалыптасқан 30 – 300 м тереңдікте 6 мұнайлы қабат ашылған. Мұнайдың тығыздығы 0,84 – 0,88 г/м, күкірті