қазақстан тарихы, САҚ МӘДЕНИЕТІ 5 сынып

САҚ МӘДЕНИЕТІ

Сақ ханшайымдары

Орал аймағынан Тоқсай ханшайым және Шығыс Қазақстаннан Үржар ханшайымының алтындатқан киімдері қазақ даласындағы көне сақ мәдениетінің ғажайып туындылары.

Батырлар жыры

Сақ заманында, алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы кезеңінде дала тайпаларында батырлар жыры қалыптаса бастады.

Сақ қолбасшысы Алып Ер Тоңға , ержүрек батыры Шырақ туралы дастандары бізге қысқа үзінділер күйінде жетткен.

Эпос сақтардың аң стилі өнерінде көрініс тапқан. Батырлар жырының кейбір тақырыптары І Петрдің «Сібір коллекциясындағы» сақтардың алтын тоғаларында бейнеленген.

Аң стиліндегі

сақ өнері

Б.з.б. VІІІ ғ. бастап Еуразия далалы аймақтарында «аңдық стиль» пайда болды.Негізгі тақырыбы: аңдарды және аңыздағы ғажайыптарды бейнелеу.

Аң стилі дамуы үш кезеңге бөлінеді:

Көне кезең

аңдар ешбір қозғалыссыз, бір орында жеке, тік тұрған қалпында бейнеленген

Гүлденген кезеңі

жан-жануарлар қимыл-әрекет кезінде немесе жыртқыш аңдардың өзара шайқасы, олардың басқа аңдарға шабуылы бейнеленген

Құлдырау кезеңі

аң стилі ою-өрнекке ауыса бастайды.Бірте –бірте олар асыл тастармен көмкеріп, беттеріне арнайы жіңішке алтыннан зер салып, оюлап полихромды стилге көше бастады.

Сақтар «аң стилімен» Алдыңғы Азия мен Иранға жасаған жорықтарында танысты. Осы жерде сақтар «өмір ағашы» дейтін арыстан бейнесін меңгерді.

Б.з.б.VІІІ –ІІІ ғасырларға дейін, яғни 500 жылдай аралықта жасалған аң стиліндегі бұйымдары Орта Азия мен Қазақстан, Сібір, Оңтүстік-Шығыс Еуропа аймағынан табылған.

«Аң стилінің» жарқын үлгілері Тува жеріндегі Аржан обасынан кездесті. Тайпа көсемінің қабірінен әлемдегі ең үлкен бүктеліп жатқан қабылан бейнесіндегі айылбас, таутекелердің мүсіндері , қабан кейпіндегі сабы бар қанжар т.б. табылды. Оба б.з.б. VІІІ ғасырға жатады.

Пазырық кілемі

Әлемдегі түкті кілемдердің алғашқылары. Алтайдағы Пазырық қорғандарының бірінде, мәңгілік тоңның арасында жақсы сақталған

Кілем төрт-бұрыш пішінді, геометриялық өрнектермен безендіріліп, грифон, бұғылар, салт аттылар мен гүл бейнелері салынған. Ол тұтастай жүннен даярланған және ашық түсімен ерекшеленеді

Пазырық кілемі ертедегі көшпелілерде кілем тоқу өнері жоғары деңгейде болғандығын көрсетеді. Қазір бұл ерекше кілем Петербордағы мемлекеттік Эрмитажда сақтаулы.

Петроглифтер

жартастағы суреттер де сақтардың бейнелеу өнерінің ескерткіші болып табылады. Таңбалы аңғарынан (Алматы обл), Қойбағар, Арпаөзен ( Түркістан обл) жартастарында сақтардың ондаған бейнелері бар.

АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ ЕСКЕРТКІШТЕРІ

Сақ обаларын зерттеген археологтар

Сақтардың археологиялық ескерткіштерін зерттеу ХХ ғасырда жан-жақты қолға алынды

1930 жылы М.П.Грязнов, А.Н.Бернштам сияқты ғалымдар экспедиция ұйымдастырып, зерттеулер жүргізді

1940-50 жылдары Орталық Қазақстанды Ә.Х.Марғұлан , кейін М.Қ.Қадырбаев зерттеді.

1960 жылы Шығыс Қазақстанды С.С.Черников зерттеді. Қазіргі таңда З.Самашев және Ә.Төлеубаев бастаған ғалымдар зерттеуде

1950-1960 жылдары Оңтүстік Қазақстан және Жетісу жерін К.А.Ақышев, Е.И.Агеева, К.Кушаев т.б. ғалымдар зерттеді.

Жетісу және

Оңтүстік Қазақстан

Бесшатыр қорымы (б.з.б.V-ІVғғ)

Д ромос

Обаның іргесінен сағанаға жер

астымен келетін арнайы жол

С аркофаг

Бөренелерді бір-біріне тығыз

орналастырып, табыт жасаған

Іле өзенінің оң жағалауында, Шылбыр қойнауында орналасқан.

31 обадан тұрады.

Үлкен Бесшатыр қорғаны.Диаметрі- 104м , биіктігі- 17м . Үлкен Бесшатыр «патша қорғандары» деп аталды.

Бесшатыр қорымының үлкен обаларын ғалымдар «Сақ пирамидалары» деп атады

Орта Азия мен Қазақстан аумағындағы жер бетіне ағаштан салынған ең ежелгі сәулет өнерінің бірегей ескерткіштері

Құрылысқа қажетті бөренелер 200-250 шақырым жердегі Іле Алатауы сілемдерінен салмен жеткізілген

Бесшатыр сағанасы бірнеше бөліктен:

Дәліз (дромос) жолының қабырғалары тастан қаланған.

Қабір алдына кірер ауыз .

Жерлеу бөлмесінен тұрады.

«Патша обалары» орналасқан жерге сақтар ғасырлар бойы құрбандықтар шалып, діни жоралғылар жасаған. Діни салтанаттар өткізілетін орындар менгирлер-ірі тас бағандармен және қойтастармен қоршалған.

1954 жылы археолог К.А.Ақышев жетекшілігімен Іле археологиялық экспедициясы Бесшатыр «патша қорғандарын» ашып, 1957-58 жылдары зерттелді.

Есік қорымы

(б.з.б.V-ІVғғ.)