Қазақстан тарихын таңдауға арналған материал, 5-сынып

Сабақ № 1 Сыныбы_________ Күні_________

Сабақтың тақырыбы: Кіріспе.

Сабақтың мақсаты:

1. "Тарих әлеміне саяхат" курсының мақсат-міндеттері мен құрылымы жайлы оқушыларға мағлұмат беру.

2. Оқушылардың есте сақтау қабілеттерін дамыту.

3. Оқушыларды тарих пәніне деген қызығушылыққа тәрбиелеу.

Сабақтың типі: Жаңа білімді меңгерту

Сабақтың түрі: Кіріспе сабақ

Сабақтың әдісі: 1. Сұрақ-жауап. 2. Әңгіме

Сабақтың көрнекілігі: тарих оқулығы, тарихшы ғалымдардың суреттері.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

Оқу құралын тексеріп түгелдеу

Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.

ІІ. Жаңа сабақты өту.

Оқушылардың көңілін «шежіре», «тарих атасы» деген жаңа сөздерге аударып, тек батыста ғана емес, ертеде қазақтарда да ауызша тарих айту дәстүрінің болғандығының, ол ұрпақтан-ұрпаққа сөз бен жадтың нәтижесінде жеткендігін атап айтады. Қазақ шежіресінде «Атамыз Алаш, керегеміз «ағаш» деген сөздің мағынасы туралы әңгіме қозғаймын. Геродот сияқты Батыс әлеміне танымал тарихшылармен қатар Шығыста Сыма-Цян, Рашид-ад-Дин сияқты тарихи тұлғалардың болғанын айтып, оқулықтағы олардың суреттеріне оқушылардың назарын аударту. Қазақстан тарихын зерттеуде еңбек сіңірген Е.Бекмаханов, Ә.Марғұлан сияқты ғалымдар жайлы түсінік беріп өтемін.

"Тарих әлеміне саяхат" курсының мақсат міндеттерімен таныстыра отырып, курс бойынша өтілетін тақырыптарға тоқталып өтемін. Бұл тақырыптардың барлығы тарихты жазуда өте маңызды екендеріне оқушылардың көңілін аударамын.

ІІІ. Қорытындылау.

Топтастыру. Тарихты білу бізге не үшін қажет?

Үйге тапсырма: Тарихтың маңызы тақырыбында шағын шығарма жазу.

Сабақ № 2 Сыныбы_________ Күні_________

Сабақтың тақырыбы: Тарих деген не?

Сабақтың мақсаты:

"Тарих" сөзінің мағынасымен таныстыра отырып, тарих ғылымының жалпы ғылым ретінде қалыптысу тарихымен таныстыру.

Қоғамдық ғылымдардың ішінде тарих пәнінің ұлттық қасиетті танытудағы өткенді саралап, болашақты бағдарлауда әрбір адам үшін қажетті екендігінің мәнін ашып көрсету.

Тарих пәнінің салаларының тарихты жазудағы маңызын түсіне білуге тәрбиелеу.

Сабақтың типі: Жаңа білімді меңгерту

Сабақтың түрі: Дәріс

Әдісі: сұрақ-жауап,

Көрнекілік: Геродот, Сыма Цяньнің суреттері

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі

Оқу құралын тексеріп түгелдеу.

Оқушылардың зейінін сабаққа аудару

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

Тарих (көне грек. ἱστορία —сұрастыру, зерттеу) — адамзат баласының өткенін зерттейтін қоғамдық ғылым. Тарихтың негізгі пәні ретінде - адам рухы қарастырылады, соған байланысты тарихтың мақсаты адамдарға тек өткенін ғана білгізу емес, рухани дүниесін қалыптастыру екенін айта кеткен жөн. Тарих - үздіксіз даму үстінде болатын ғылым. Өткенін білмей қазіргісі мен болашағын бағалау мүмкін емес, қоғамның дұрыс бағытта дамуы үшін азаматтардың тарихи сауаттылы мен белсенділігі орасан зор маңызға ие."Тарихсыз - халық жоқ" деген нақыл бекерге айтылмаса керек. Тарихи зерделеу арқылы тарихи сана, мәдениет, дәстүр, ұрпақтар сабақтастығы қалыптасады. Тарих болып жатқан оқиғаларды жан-жақты әрі тереңінен көре білу қасиетін дамытады және болашаққа дұрыс қадам жасауға жәрдемдеседі.

Терминнің мәні

Тарих сөзі көне грек тіліндегі "сұрастыру", зерттеу" ұғымынан пайда болған. Тарих оқиғалар мен фактілердің шынайылығын анықтау үшін қажет болды. Көне Рим тарихнамасында (қазіргі заманда тарихнама тарихты зерттейтін тарих ғылымының бір саласы) бұл сөз тану мақсатында емес, әңгімелеу мақсатында қолданылған. Кейіннен тарих деп барлық оқиға, факт, ойдан құрастырылған әңгімелерді айта бастады.

Тарихтың қалыптасып дамуы.Сонау ежелгі дүниеде де тарихи әңгімелерді есіне сақтап, елге айтып отыратын адамдар болған.Қазақ халқы оларды шежіре айтушылар немесе шежірешілер деп атаған. «Шежіре» сөзі – есте сақтау, жадыдағы білім, рухани қазына дегенді білдіреді.Жазба тарихтың негізін салушы б.з.б. 484-425 жылдары өмір сүрген ежелгі грек тарихшысы, жиһанкезі Геродот болып есептеледі.Ол алғаш «Тарих» атты еңбек жазып, Батыс әлеміне «тарихтың атасы» деген атпен белгілі болды.Ал Шығыста тарихтың атасы деп Сыма Цяньді атайды.Ол б.з.б. 145-86 жылдар аралығында өмір сүріп, 130 тараудан тұратын «Тарихи жазбаларды» ( «Ши цзи») қалдырды.Бір ескертетін мәселе, өзге патшалықтар сияқты Қытайда да жылнамалар жазу дәстүрі ертеден бар еді.Сыма Цянь солардың бәрін жинақтап, жүйеледі.Б.з.б. 3 мыңжылдықтан бастап, өз заманына дейінгі тарихты жазып шықты.Көне замандардан бастап, ортағасырлық моңғол хандықтарына дейінгі тарихты жазып қалдырған тарихшылардың бірі Рашид ад – Дин болды.Ол кісі 1247-1318 жылдар аралығында өмір сүріп «Жами ат-тауарих» («Жылнамалар жинағы»,парсы тілінде) кітабын жазды.Бұл кітап Ұлы дала өркениетінің көшбасшылары Алаша хан, Уыз хан туралы аңыз-деректерден басталады.Тарихты жа

Қорытынды.

Тарих сабағы сендер аса назар аударып аңғарсаңдар өте қызықты пән. Сондықтан әр сабаққа тыңғылықты дайындалып отырсаңдар ғана сендер өздерің бұрын-соңды білмеген қызықты әңгімелерді біліп, оқып шығатын боласыңдар. Тарих – ең көне ғылымдардың бірі, соған қарамастан бүгінде оның маңызы зор және ешқашан жайылмайды, себебі кез-келген ғылым саласын алсақ, ең алдымен оны оқып меңгеру үшін оның пайда болу тарихын білу қажет.

Қарапайым адамнан үлкен ғалымға дейін жақсы азамат болу үшін тарихты сүю керек. Ағаш тамырымен, адам өз тарихымен өседі.

Үйге тапсырма: термин сөздерді жазып келу.

Сабақ № 3 Сыныбы_________ Күні_________

Сабақтың тақырыбы: Археологиялық деректер

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Тарихи дерек дегеніміз не, оның түрлері, олар қалай пайда болады. Археология, ғылымы нені зерттейді, олардың тарих ғылымын терең меңгерудегі маңызы туралы білім беру.

Дамытушылық: Оқушыларды өз ойларын жеткізіп, пікір айтуға бейімдеу, ойларын қорытындылап салыстыра білу дағдысын қалыптастыру. Өткен сабақтың материалдарымен байланыстыра отырып, деректердің ерекшелігі мен айырмашылығын, ұқсастығын айырып таба білу сияқты ойлау қабілетін дамыту.

Тәрбиелік: Тарих пәнінің салаларының тарихты жазудағы маңызын түсіне білуге тәрбиелеу.

Сабақтың типі: Жаңа білімді меңгерту

Сабақтың түрі: аралас сабақ

Әдісі: сұрақ-жауап,

Көрнекілік: Археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған ежелгі қалалардың суреттері (Бұзоқ қаласы, ежелгі Сарайшық, т.б.)

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі

Оқу құралын тексеріп түгелдеу.

Оқушылардың зейінін сабаққа аудару

ІІ. Үй тапсырмасын сұрау:

«Тарих» қандай мағын білдіреді?

Оны алғаш пайдаланған кімдер?

«Тарих атасы» деп кімдерді атаймыз, неліктен? – деген сұрақтарды қоямын.

Тарих пәнін оқып-білу не үшін қажет деген сұрақтар бойынша оқушылардың өз ойларын айтқызып қорытынды жасай білуге үйретемін

ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

Археология — тарих ғылымының ежелгі дәуір мен орта ғасырдағы адамзат қоғамы дамуының заңдылықтары мен негізгі кезеңдерін зерттейтін саласы. Басты зерттеу нысаны алғашқы қауымнан, ерте заман мен орта ғасырлардан қалған материалдық ескерткіштер: еңбек құралдары, қару-жарақ түрлері, мекен-жай, қоныстардың, керуен сарайлар мен әскери бекіністердің жұрты, үй-іші заттары, зираттар, обалар, т.б. Бұл заттар ғылымда археологиялық ескерткіштер деп аталады. Олар топыраққа көміліп, жер астында қалып, қалалар мен бекіністердің қираған орындарында бірнеше қабаттардан тұратын төбелер пайда болады. Мұндай қатпарлар археологияда мәдени қабаттар деп аталады. Қазақстан жеріндегі ең үлкен қала болып есептелетін Отырардың мәдени қабатының биіктігі 18 м. Кейбір обалардың биіктігі 20 м-ге, аумағы 100 м2-ге дейін жетеді. Қазба жұмыстары кезінде табылған материалдық деректерге ғылыми түсініктеме беру үшін археологияда антропология, этнология, геология, ботаника, зоология, палеонтология, физика, химия, топырақтану ғылымдарының зерттеу әдістері кеңінен пайдаланылады.

Археология (ол гректің archaіos – ескі, logos – ғылым деген сөздерінің қосылуынан шыққан) термині біздің заманымыздан бұрынғы 4 ғасырда көне заманды зерттейтін ғылым ретінде (Платон) қолданыла бастағанымен, ғылыми археологиялық зерттеулер Еуропада қайта өркендеу дәуірінде ғана жүргізілді. 15 – 16 ғасырларда Италияда ежелгі сәулет өнерінің мұраларын іздеуге, 18 – 19 ғасырларда Қосөзен бойында көне мәдени мұраларды зерттеуге бағытталған қазба жұмыстары жүзеге асырылды. 19 ғасырдың 1-жартысында Ресейде Қара теңіз жағалауындағы көне грек қалаларының қалдықтары мен скиф обаларын жүйелі түрде зерттеу басталды. Қазақстан мен Орта Азияда археологиялық зерттеулер 19 ғасырдың 70-жылдарында бастау алды және олар Василий Радлов, Николай Веселовский, Петр Лерх, Василий Бартольд есімдерімен байланысты. 1920 – 30 ж. Әлкей Марғұлан, Сергей Руденко, Александр Бернштам, т. б. басқарған экспедициялар Қазақстан жерінде күрделі археологиялық барлау, қазба жұмыстарын жүргізді.

1946 ж. Қазақстан Ғылым академиясының құрамында Тарих, археологиялық және этнографиялық институты, ал 1991 ж. археология бөлімі негізінде жеке Археология институты (1973 жылдан археология мұражайы жұмыс істеді) құрылды. Ол республикадағы археологиялық зерттеулердің орталығына айналды. Орталық Қазақстанда қола дәуіріне жататын Беғазы, Ұлытау, Беласар зираттары, Атасу, Бұғылы, т.б. қоныстар зерттелді. Жетісуда Бесшатыр, Кеген маңында табылған обалар сақ-скиф мәдениеті жөнінде көптеген мағлұматтар берді және олардың Алтай мен Днепр бойында кездескен скиф обаларымен «туыстас» екендігі дәлелденді. Оңтүстік Қазақстанда палеолит қоныстары тыңғылықты зерттеліп, оның Андронов мәдениетінің негізгі аймақтарының бірі болғандығына ғылыми тұжырым жасалды. Солтүстік Қазақстанның қола дәуірінің хронологиялық классификациясы жасалды. 1970 жылдан Қазақстан мен Орта Азияның мәдени орталықтарының бірі болған Отырар алқабының ескерткіштерін зерттеу қолға алынды. Шығыс Қазақстандағы Шелекті сақ обаларындағы, Жетісудағы Есік қорғанында, қала мәдениеті жөнінде мол мағлұмат берген Отырар мен Құйрықтөбеде жүргізілген қазба жұмыстары қазақ халқының көне және орта ғасыр кезіндегі тарихы, тайпалар мен ұлыстард

IV Жаңа сабақты бекіту:

1. Археология сөзі қай тілден шыққан және қандай мағына білдіреді?

2. Археологиялық деректерге нелер жатады?

3. Археология тарих ғылымы үшін қандай маңызы бар?

V Үйге тапсырма: археологиялық деректердің суреттерін салу.

Сабақ № 4 Сыныбы_________ Күні_________

Сабақтың тақырыбы: Жазба деректер

Сабақтың мақсаты:

Білімділік:Оқушыларда жазбаша деректер туралы түсінік өалыптастыру.

Дамытушылық:оқушылардың есте сақтау қабілеттерін дамыту.

Тәрбиелік: Тарих пәнінің салаларының тарихты жазудағы маңызын түсіне білуге тәрбиелеу.

Сабақтың типі: Жаңа білімді меңгерту

Сабақтың түрі: аралас сабақ

Әдісі: сұрақ-жауап,

Көрнекілік:

1. Ежелгі көне жазулардың суреті.

2 .Ежелгі алфавит пен қазіргі алфавиттің салыстырмалы суреті.

3. Бізге дейін жеткен ертеде әр елде пайда болған кітаптардың суреті.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі

Оқу құралын тексеріп түгелдеу.

Оқушылардың зейінін сабаққа аудару

ІІ. Үй тапсырмасын сұрау:

1. Тарихи дерек түрлерін ата.

2. Археология сөзі қай тілден шыққан және қандай мағына білдіреді?

3. Археологиялық деректерге нелерді жатқызамыз?

4. Археология тарих ғылымы үшін қандай маңызы бар?

ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

Тарихи дерек көздері

Этнографиялық

Ауызша Жазбаша Археологиялық

Ауызша деректер:

тарихи аңыздар мен шежірелер

мифтік аңыз әңгімелер

халықтң жыр -эпостары

ертегілер, мақал-мәтелдер, жұмбақтар, шешендік сөздер

салт-дәстүр жырлары (бақсы сарындары, айтыс)

Жазбаша деректер:

патшалар мен әкімдердің заңдары

мемлекеттік және сауда құжаттары

жылнамашылардың, әр заманда өмір сүрген тарихшылардың жазбалары

әр түрлі әдеби шығармалар

Жазба тарихты тұңғыш рет қағаз бетіне түсіргендер жылнамашылар болды. Жылнамаларды жазбаша тарихи кітап деп айтуға болады. Осы жылнамалар негізінде тарихтағы жеке тұлғалардың өмірбаяндық әңгімелері, жеке бір әулеттердің тарихы, жазбаша шежірелер пайда болды.

Ең алғашқы жылнамаларды осыдан төрт жарым мың жыл бұрын Египет (Мысыр) патшалары тасқа қашап жаздырған. Онда Ежелгі Египет тарихының біртұтас Египет мемлекеті құрылуына дейінгі кезең жазылған.

Жылнамалар мен өмірбаяндық әңгімелер негізінде тарихи оқиғаларды жүйелеп, кезең-кезеңімен жазу басталды. Мұндай жазбаларды тарихи еңбектер дейді. Ал осындай тарихи еңбек жазатын адамдарды тарихшылар…