Қазақстан тарихынан зерттеу жұмысы, 7 сынып

МҰРАТСАЙ ХАЛҚЫНЫҢ ТОПОНИМИКАСЫ

Ихсанова Айкөркем Серғазықызы

№14 Жалпы орта білім беретін мектеп

Орал қаласы, Желаево селосы

Мұратсай

Қай елді мекен болса да, жер атауларының өзіндік ерекшеліктері бар.Мұратсай ауылының атауының шығуын ел қариялары былай деп баяндайды. Жәнібек пен Орда аралығындағы сайлы шабындығы мол сулы көл бар. Сол жерде Мұрат деген бай мекен етіпті. Бұл жерге хан сайланған болыс-билер қызығып, Мұрат байды басқа жаққа қоныс аударту әрекетін жасапты. Бұл жағдайдан құтылудың әректіне кіріскен бай, ханмен тілдесіп мән-жәйді түсіндірмек болыпты. Айтқандай ханға келіп, сәлемдесіп, тілдесіп, ханға тоқсан тоғыз ақ бота әкелгенін айтады. Сөйтіп отырған жерін өзіне қалдыруды сұрап өтінеді. Хан билерімен ақылдасқанда, билер: «Япырмай, тоқсан тоғыз ақ бота тапқанда, бір бота таба алмай қалғаны ма? Бұл не мазағы? Не тоқсан емес не жүз емес. Бұл сізді мазақ еткені, ханеке. Өзіне тоқсан тоғыз дүре соғып, сол отырған жерінен көшіру керек»-деп ақыл берген екен. Шыныда да хан қаһарланып, Мұрат байды шақыртып алып, тоқсан тоғыз дүре соғып, сол отырған жерінен көшіп, жер аударылатындығын айтады. Сонда Мұрат сөз алып: «-Тақсыр хан ием, шынында мен жүз ақ бота таппай келгенім жоқ. Мұсылманның ғұрыпында тоғыз деген киелі сан. Сізді пайғамбар жасынан асып, осынша жасқа жетсін деген ақ тілеуім еді»-деп сөзін бітірген

Мұратсай елді мекенінің атауы Кеңес үкіметіне дейін осы жерде Мұрат есімді әлді шаруасы бар байдың есімімен аталғандығы да, профессор Айсұлу Бейсенғалиеваның «Алтын сандық» кітабында келтіріледі.[3,4]

Мағзом

Мағзом елді мекенінде Мақымғали, Қадес, Қасымғали Қарағойщиндер тұрған. Кейін олар Шымкент облысының Келес ауданына көшіп барған. Содан 1953 жылы М.Маметова совхозынан мал алып қайтадан Мағзом пункітіне келген. Кейіннен малдарын тапсырып, Мақымғали мен Қадес Әженде тұрып қалған.

Мағзом елді мекені де Мағзом атты байдың атымен байланысты. Ол көптеген жеке малға иелік еткен. Сонымен қатар мешіт ұстаған. 1926 жылы конфескация кезінде Мағзом байды күтеп, елден көшірген. Мағзом атаның Алматы қаласында ұрпақтары бар көрінеді. Бір кездері аталарының зиратына келіп кеткен. Мағзом бай ертеректе «алтын арбаны» киізге орап жерге көмген. Бірақ ол туралы ұрпақтарына айтпаған. Сойтіп оны естігендер алтын арбаны іздеп, таба алмаған. Қазіргі кезде ол жерде ауыл адамдарының зираты орналасқан. Ол жер «Мағзом мәйіті» деп аталады. Бұрын осы орында мешіт болған. Мағзом деген атау осы кісінің есімімен аталып, әлі күнге дейін «Мағзом» аталып келеді. Қазіргі уақытта бұл елді мекенде ешкім тұрмайды. Тек «Мағзом мәйіті» ғана бар. [1,3]

Дәулет

Осы жерде алғаш рет қазіргі Мұратсай ауылының тұрғыны Даулетов Талғат деген кісінің атасы Дәулет тұрған. Сол уақытта бұл жер «Қыстау» деп аталған. Кейін «Қыстау» деген атау ұмытылып, тұрғындар Даулет есімді кісінің атына атап кеткен.

Ғизат

Ғизат-осы жерде мекендеген адамның есімі. Ғизаттың кім болғандығы жөнінде нақты деректер жоқ.Тек халық сөз арасында осы жерге қатысты айтқылары келгенде Ғизит есімін тілге тие кетсе керек деген жорамал бар. Сол атау совхоз құрылған жылдары да ұмытылмай «Ғизат» пункті деп аталып кеткен.[1]

Әжен

Бұл жер атауы да кісі атымен байлансты. Шұрайлы жерді ертеректе көп жылқылы Әжен деген бай мекен еткен.

1932 жылы совхоз орталығы болып, мұнда №88 түйе зауыты құрылған. Ұлы Отан соғысы жылдарында №88 түйе зауытының жергілікті тұрғындары тылда еңбек етіп, майданға көп көмек жіберген.

1943-1944 жылдар шамасында Семен Михаил Буденный келіп атты әскерлерге ат дайындаған. Аттарды поезға тиеп кеткен.

1952 жылы Орда әскери зонаға байланысты тараған кезде Әжен де тарайды. 1957 жылы Мәншүк Мамаетова совхозы құрылғаннан кейін Әжен де оның №3 фермасы болып қайта құрылды. Әжен тараған кезде оның халқын Жаңақала ауданының Пятимар совхозына қосады. 1971 жылы ферма болып қайта орады.[3,4]

Тайғара

Жәңгір хандығы кезінде жазғы мал жайылымы үшін Төлеңгіттерге берілетін жер. Осы жерге Мұхамбет деген бай жылқышы қоныстанған. Алғашқы қоныстанған жылқылары ылғи қара түсті құлындаған, содан бастап…