Қазақстандағы мұражай ісінің даму бағыттары мен үрдістері

Қазақстандағы мұражайлардың бағыттары мен даму тенденциялары

Мемлекеттің тарихи дамуының әр кезеңінде еңбек сіңірген қоғам және мемлекет қайраткерлерінің өмір және еңбек жолдарын насихаттайтын мұражайлардың қызметі мен бағыттарын зерттеу қазіргі заманғы мұражайтану ғылымында өзекті мәселе болып табылады.

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың: «Егемен еліміздің мәдени өмірінде музейлердің орны айрықша. Тарихымызды терең зерттеп, оның тәжірибесінен тағылым алу – Қазақстанда патриотизмді қалыптастырудың, Отанның лайықты азаматтарын тәрбиелеудің басты шарттарының бірі...»– деген сөздері музей қызметінің басты ұстанымы болуға тиіс.[1]

Қазақстан Республикасының тәуелсіздікке қолы жетіп, қоғамның саяси- әлеуметтік, экономикалық, мәдени, рухани салаларындағы пайда болған түбегейлі өзгерістер зиялы қауым алдына оларды жаңаша зерделеу міндетін қойды. Осы міндетті жүзеге асыруда өткенді бүгінгі күннің биіктері тұрғысынан тарихи талдаудың маңызы зор. Қазақстан Республикасының Президентінің жарлығымен 1998 жыл – «Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы», 2000 жыл– «Мәдениетті қолдау жылы» деп жариялануыеліміздің тарихының зерттелмей келген қырларын ашуға, ақтандақтардың орнын толтырып, шындықты қалпына келтіруге мол мүмкіндіктер бергені баршамызға айқын.

Қоғамның белгілі бір даму кезеңдерінде ғылыми іздену, халық-ағарту, мәдени мұраларды сақтау жұмысының жүйесі - бұл мемлекеттік маңызы зор мұражай мекемелерінің жұмысы болып табылады. Қазақстанның мұражайтану ғылымы саласы дамуы күрделі және жауапкершілігі мол уақытта тұр. Еліміздің мұражайтану ғылымының алдында көптеген күрделі мәселелер ғылыми шешуін күтуде, солардың бірі мұражай мекемелері жұмысының ғылыми-методикалық мәселелері. Сонымен қатар, мұражайлар бойынша жеке мұражайлық әдебиеттер, нормативті мұражай құжаттарын жүйелеу, көптеген тарихи – археологиялық экспозициялардың мазмұнын ашу, мұражайдағы археологиялық қорларындағы жәдігерлерінің жинақталуы мен сақталу жағдайы және тағы басқалар шешімін күттірмес мәселелер болып табылады.

Мұражай-тарихи-ғылыми дерек ретіндегі ескерткіштерді, өнер туындыларын, мәдени құндылықтарды, т.б. мұраларды сақтап, жинақтап, ғылыми-танымдық қызмет атқаратын мекеме. Мұражай гректің «museіon» сөзінен алынған, «муза сарайы» деген мағынаны береді.

Мұражай алғашқыда аса бағалы бұйымдар мен мәдени жәдігерлерді сақтайтын қазыналық қор ретінде қалыптасты. Уақыт өте келе ол әдістемелік қызметі жетілген функционалдық институттарға дейін дамып жетілді. Жаңа мыңжылдықта адамзаттың жаһандану дәуіріне аяқ басу кезеңінде мұражай қызметіне жаңа ақпараттық құрал-жабдықтар мен интеграциялық үрдістер дендеп енуде.

Мұражай ерекшелігі – оның қызметінің негізгі табиғаты материалдық және рухани өмірдің ескерткіштері болуымен анықталады. Мұражайлық заттар –

табиғаттағы және қоғамдық өмірдегі процестер мен оқиғалардың, құбылыстардың түпнұсқалық айғақтық жәдігерлері. Заттың мұражайлық маңызы әлеуметтік, ғылыми, мәдени, тарихи құндылығымен бағаланады.

Мұражай ісі мен қызметін дамыту мақсатында 1889 ж. 20 маусымда халықаралық “Мұражайлар ассоциациясы” құрылды. 1918 ж. Халықаралық мұражайлар Бюросы құрылып, “Музеон” журналын шығарды. Бұл ЮНЕСКО- ның “Музеум” журналының шығуына негіз болды. 1946 ж. Луврда (Париж) ЮНЕСКО-ның құрамына енген Халықаралық мұражайлар кеңесі ІCOM құрылды. ІCOM-ға 1948 ж. – 29 мемлекет, 1950 ж. – 43 мемлекет, 1977 ж. – 109 мемлекет, 1999 ж. – 135 мемлекет мұражайлары мүше болды. ІCOM әр үш жылда өзіне мүше бір елде бас қосу өткізеді. 2002 ж. мамыр айынан бастап “Қазақстан мұражайлары” журналы шыға бастады. 1977 ж. Халықаралық мұражайлар Кеңесінің 11 конференциясында 18 мамыр Халықаралық мұражай күні болып белгіленді.[2-579 б]

Мұражайлық өлкетанудың дамуы «Қазақ АКСР-інің құрылуы туралы» декретке қол қойылғаннан кейін 5 жыл уақыт өткен соң Орынбордағы мұражайды кеңейтіп, Халық ағарту комиссариатының құзырына өткізу туралы шешім қабылданады. Сөйтіп, 1831 жылы орыс ғалымы В.И.Дальдің ұйымдастыруымен құрылған мұражайдан Қазақстанның мұражай тарихы басталады.

1922 жылы 24 қаңтарда Халық ағарту комиссариаты Орталық өлкелік мұражай туралы ережені бекітті. Бұл ереже бойынша Орталық өлкелік мұражай қазақ халқының мәдениетіне байланысты барлық заттарды, мағлүматтарды жинап, бүкіл халықтың қолданысына айналдырды және барлық губерниялық мұражайлармен тығыз қарым-қатынаста болып отыруды міндеттеді. Осы күннен бастап жалпы өлкетану жұмысымен, яғни табиғатты, шаруашылықты, әдет-ғұрыпты, мәдениетті зерттеумен тарихи-өлкетану мұражайлары айналыса бастайды. Орталық өлкетану мұражайының алғашқы есебіндебірінші жарты жылдықта (1922 ж.) мұражай 93 күн жүмыс істеп, оған 10770 адам немесе күніне орта есеппен 137 адам келгені айтылады.

Мұражай жанынан құрылған балалардың қолөнер үйірмесі ерекше назар аударған. 1921 жылы 7 ақпанда Қазақ АКСР Халық ағарту комиссариаты тарихи, мәдени ескерткіштерді қорғау туралы қаулы қабылдады. Онда Халық ағарту комиссариаты ғылыми бөлімінің шешімінсіз бірде-бір қорған немесе ескерткіш орындарын қазуға тыйым салынды. Жергілікті жердің оқу бөлімдеріне ескерткіштерді іздеп табу және есепке алу жүктелді. 1920- жылдары өлкелік, аудандық өлкетану бюролары құрылды. Оның міндеті өнер бұйымдарын, ескерткіштерді, көне заттарды қорғау болды. 1923-24 жылдары Қазақстанның Орталық мұражайының жұмысы Қазақстанды зерттеу қоғамымен тығыз байланысты жүргізілді. Мұражайдың мәдени-ағартушылық қызметін, тәрбиелік рөлін көтеру мақсатында тақырыптық көрмелер ұйымдастырылды.

1924 жылдан бастап Орынбор мұражайын Қазақ республикасының жеріне көшіруге дайындық басталады. Экспонаттардың үштен бірі Орынборда қалып, үштен екісі Орталық өлкелік мұражайдың қорына беріледі. Алматыға

мұражай 1929 жылдың мамыр айының соңында көшіріледі. 1927 жылы мұражай директоры болып тағайындалған А.С.Махонин Орталық мұражайға экспонаттарды көшіруге және ұйымдастыруға көп күш салады. 1930 жылы сәуірде Бүкілқазақстандық ғылыми өлкетанушылық съезд жұмысына қатысып, мұражай өз экспонаттарын көрмеге кояды. 1897 жылы негізі қаланған Жетісу губерниялық мұражайы орталық мұражаймен біріктіріледі. Кейінгі жылдары мұражай қоры Жетісу облысының, қазақ әскерлері мен республикалық дінге қарсы мұражайларының коллекциясымен толықтырылды. Мұражай 1931 жылы Алматы қаласындағы бұрынғы Кафедралық собордың ғимаратына орналасты.[3]

Қазіргі заманғы мұражайлар қызметі қоғамдық институт ретінде әлеуметтік қоғамдық-экономикалық жағдайға сай жүргізілуде. Мұражайлардың құрылымы, ұйымдастырылуы және қызметі негізінен сол қор жинағының бағыты мен мазмұнына сай қалыптасады. Ғылыми-зерттеу жұмысының негізгі міндеті – коллекцияларды жүйелеу және зерттеу болып табылады. Оның нәтижесі мұражай қорындағы шығармалардың толық каталогында, ғылыми мақалаларда, мұражай жолсеріктерінде, буклеттерінде, арнайы ғылыми- көпшілік кітаптарда көрініс табады. Мұражайлар қазіргі…