Қазақстанның ғарышты игерудегі үлесі туралы мақала

ҚАЗАҚСТАН - ҒАРЫШТЫ ИГЕРГЕН ӘЛЕМДЕГІ САНАУЛЫ ЕЛДЕРДІҢ БІРІ

Қазанның 4-і мен 10-ы аралығы Адамзаттың ғарыш дәуірі басталған күн.

4-10 қазан - Дүниежүзілік ғарыш апталығы Ғарыш дәуірі басталған күнді 1967-нші жылғы қыркүйекте Халықаралық астронавтика федерациясы жариялаған. БҰҰ Бас Ассамблеясы 1999-ыншы жылғы желтоқсанның 6-сында адам әл-ауқатын жақсартуға ғарыш ғылымы мен техникасы қосатын қомақты үлесті атап көрсету мақсатымен қазанның 4-і мен 10-ы аралығындағы аптаны Дүниежүзілік ғарыш апталығы (World Space Week) деп жариялады.

Адамзат ғарыш дәуірінің басталуы күні - Қазақстан үшін айрықша мереке. 1957-нші жылы қазанның 4-інде нақ Қазақстан жеріндегі Байқоңыр ғарыш айлағынан планета тарихында тұңғыш рет Жердің жасанды серігі ғарышқа шықты. Cондай-ақ 1960 жылы тамызда бортында Белка мен Стрелка бар «Спутник-5» ұшырылды.

Байқоңыр кеңестік және ресейліктер үшін ғана емес, сонымен бірге әлемдік ғарышкерлік үшін нағыз таңғажайып орынға айналды. 1961 жылы әлемдегі тұңғыш ғарышкер Юрий Гагарин, 1963 жылы - алғашқы ғарышкер әйел Валентина Терешкова, ал екі жылдан кейін – ашық ғарышқа шыққан алғашқы адам Алексей Леонов осы жерден ғарышқа көтерілді. Байқоңырдан «Протон», «Циклон» және «Энергия» тасымалдағыш-зымырандары орбитаға ұшырылды.

Байқоңыр ғарышқа ұшқан кеңестік, сосын ресейлік және шетелдік ғарыш кемелері үшін де басты ғарыш айлағына айналды. Байқоңыр айлағынан ғарыш кеңістігіне үш қазақ азаматы ұшып барып қайтты. Олар: Тоқтар Әубәкіров, Талғат Мұсабаев және Айдын Айымбетов. Олардың есімдері Қазақстан тарихы бетіне алтын әріптермен жазылды. Тоқтар Әубәкіров 1991 жылы 2 сәуірде Кеңес Одағы Ғарышкерлер даярлау орталығында ғарышқа ұшу дайындығына кірісіп, сол жылы 2 қазанда Байқоңырдан "Союз ТМ-13" кемесімен ғарышқа ұшты. Ол қазақтан шыққан тұңғыш ғарышкер. Қазақ ғарышкері Талғат Мұсабаев ғарышқа 3 рет ұшқан. Ол Гиннесс рекордтар кітабына енгізілген: бір ұшу мерзімінде оған дейін ешкім ашық ғарышта бір тәуліктен артық болып көрмеген. Талғат Мұсабаев 1994, 1998, 2001 жылдары жалпы ұзақтығы 341 күн болатын үш рет ғарышқа ұшып барып, жеті рет ашық ғарышқа шықты. Айдын Айымбетов 2015 жылы қыркүйекте Байқоңыр ғарыш айлағынан Халықаралық ғарыш станциясына ұшып барып, маңызды зерттеулер жүргізді. Айта кетерлігі, әлемде өз ұлтының 3 немесе одан да көп перзенті ғарышқа көтерілген 9 ғана мемлекет бар екен. Міне, соның қатарына Қазақстан да қосылып отыр.

Байқоңыр әлемдегі ең үлкен ғарыш айлағы және көптеген жылдар бойына жылына ұшыру саны бойынша көшбасшы болып тұр. Ресей өзінің ғарыштық бағдарламасының 70 пайызын Байқоңыр ғарыш айлағын пайдаланып жүзеге асырады. Байқоңырда Қазақстан Ресеймен бірлесіп, өзінің ұлттық ғарыштық бағдарламасын жүзеге асыруда.

Айта кетерлігі, бүгінгi әлемде ғарыш саласы адам қызметiнiң неғұрлым басым және ғылымды қажетсiнетiн аса маңызды салаларының бiрi болып табылады. Ал ғарыш қызметiне қатысу мемлекеттiң әлемдік беделiн ғана емес, оның экономикалық, ғылыми-техникалық және қорғаныс қуатын бiршама айқындайды. Сондықтан да, соңғы уақытта ғарыш қызметiн дамытуға әлемнiң жетекшi елдерi айтарлықтай күш салып отырғаны байқалады. Жалпылама алсақ, ғарыш саласы ақпараттық ғасыр дәуірінде аса маңызды салаға айналып отыр. Ғарыш қызметін дамыту технологиялық революцияның жаңа толқынының туындауына ғана емес, экономиканың көптеген салаларына араласа алады. Мәселен, ғарыш қызметі байланыс, ақпараттандыру, геология, ауыл шаруашылығы, қоршаған ортаны қорғау, қорғаныс және қауіпсіздік сияқты түрлі салаларда қажет болатын және мемлекеттік маңызы бар міндеттерді шешуге мүмкіндік береді. Бұл ғана емес, жаһандық ауқымдағы мәселелерді шешуде де ғарыштық құралдарды пайдаланудың өзектілігіне мән беріле бастады. Бәсекеге қабілеттілік…