Қазақстанның сот жүйесі мен судья мәртебесі

«ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ СОТ ЖҮЙЕСІ МЕН

СУДЬЯЛАРЫНЫҢ МӘРТЕБЕСІ»

Аңдатпа:

Біздің халқымыз бостандыққа жету үшін көптеген қиын-қыстау

күндерді бастан өткерді. Мың жылдық тарихы бар Қазақстан өз

тәуелсіздігін алды. Біздің ақындарымыз бен жырауларымыз айтқан "Егемен

болу, ел болу" деген үлкен тілектің уақыты келді. 1990 жылғы 25 қазанда

Қазақстан өзінің мемлекеттік егемендік туралы декларациясын қабылдады

және жариялады, ал 1991 жылғы 16 желтоқсанда "Мемлекеттік тәуелсіздік

туралы" Конституциялық заң қабылданды.

Біздің Конституциямызда Қазақстан халқы әлемдік қоғамдастықтың

ажырамас бөлігі ретінде демократиялық қоғам мен заң үстемдігін құруға бел

буған адам құқықтары мен бостандықтарының басымдығын мойындады. Осы

шеңберде елде сот жүйесін реформалау басталды.

Сот билігі-мемлекеттік биліктің бір тармағы. Ол заң шығарушы және

атқарушы билікпен ерекшеленеді, өйткені ол жалпы мінез-құлық ережелерін

шығарады атқарушы және басқарушылық қызметпен айналысады. Сот жүйесі

қоғамда туындайтын нақты істер мен дауларды шешеді. Мұндай істер мен

даулар заңда белгіленген ерекше іс жүргізу тәртібімен қаралады және шешіледі.

Сот билігінің деңгейі қаншалықты жоғары болса да, ол сот мекемесіне емес, істі

қарайтын сот алқасына тиесілі. Сондықтан, сот туралы сөз болғанда, бұл сот

алқасына қатысты. Істі қарау және шешім қабылдау кезінде сот заңға және

құқықтық санаға жүгінеді. Сот қызметі заңның үстемдігін қамтамасыз етуге

бағытталған, ол реттеуші емес, қорғаныс функциясын орындайды. Сот билігі заң

мен тәртіптің үстемдігін қамтамасыз етуге, конституциялық құрылысты, саяси

және экономикалық жүйені, азаматтардың, мемлекеттің және қоғамдық

ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға жауапты.

Қазіргі уақытта сот процесіне енгізіліп жатқан және тиімді жұмыс

істейтін осындай маңызды міндеттердің қатарына "сот органдары арасындағы

үкімдерді шектеу процесін іргелі логикаға келтіру" жатады. Елдің сот жүйесінің

дамуы әрдайым алға жылжуда. Атап айтқанда, соттардың тәуелсіздігін нығайту

мақсатында сот шешімдерінің ашықтығы қамтамасыз етілді. Азаматтардың

құқықтарын қорғаудың кепілдіктері және сот процесінде адвокаттардың рөлін

күшейту және судьялардың жауапкершілігін арттыру жоғары деңгейге жетті.

Қазіргі уақытта соттар осы уақыттың соңғы жетістіктеріне қол жеткізді.

Бұған дәлел ретінде мен Қазақстан Республикасы ХҚДБ бағдарламасын атап

өткім келеді. Бұл компьютерлік бағдарлама сотта алынған және тіркелген

өтініштерді, істерді автоматты түрде бөлуге мүмкіндік береді. Ол өз кезегінде

сыбайлас жемқорлық белгілеріне жол бермейді. Жаңа қоғамдық қатынастарды

орнату оларды құқықтық қамтамасыз етудегі уақтылы өзгерістермен, сапалы

заңдардың қабылдануымен, жоғары деңгейде құқық қолданумен, құқық қорғау

органдарының еркін және үйлестірілген жұмысымен, сот билігінің белгісіздігін

мойындаумен қатар жүреді. Қазақстанда тәуелсіз сот жүйесінің негізі қаланды

және заңның үстемдігі дәйекті түрде қамтамасыз етілуде. Қоғамда сот жүйесіне

деген сенім артып келеді.

Судья-сот билігін жүзеге асыратын сот жүйесіндегі сот органының

құрамына сайланған немесе тағайындалған лауазымды адам. Оған сот төрелігін

жүзеге асыруға және өз міндеттерін кәсіби негізде орындауға конституциялық

құқық берілген. Ол істі өз құзыреті шегінде жеке қарайды, сот отырысын

дайындау немесе өз үкімінің немесе басқа шешімінің орындалуын қамтамасыз

ету үшін қаулы жасау функциясын орындайды. Қазақстанда барлық

судьялардың мәртебесі бірдей және бір-бірінен тек өз өкілеттіктерімен ғана

ерекшеленеді.Судьяның құқықтық мәртебесі Қазақстан Республикасының

Конституциясында, "сот жүйесі және судьялардың мәртебесі туралы" Қазақстан

Республикасының заңында және басқа да заңдарда айқындалады. Оған заңда

көзделмеген соттан тыс функциялар мен міндеттер жүктелмейді және қылмысқа

қарсы күрес, заңдылық пен тәртіпті сақтау жөніндегі мемлекеттік және қоғамдық

құрылымдардың құрамына кірмейді. Судьялар алмастырылмайды және олардың

тәуелсіздігі Конституциямен және заңмен қорғалады және олар сот төрелігін