Қияр өсуіне макроэлементтердің әсері 9 сынып жобасы

Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы Еңбек ауылы

Мардан Байділдаев атындағы № 232 орта мектеп

10 «б» сынып оқушысы

Бахыт Асылзат

Ғылыми жоба

Тақырыбы: «Қияр өсімдігінің өсуіне макроэлементтердің әсері»

Ғылыми жетекші: Педагогика ғылымдарының кандидаты, аға оқытушы Арынова Карима Шатайқызы

Жетекші: Химия пәнінің мұғалімі Жайлаубаева Айсұлу Төлегенқызы

Аннотация

Мардан Байділдаев атындағы №232 орта мектептің 10 «б» сынып оқушысы Бахыт Асылзаттың «Қияр өсімдігінің өсуіне макроэлементтердің әсері» тақырыбындағы ғылыми жобасы.

Зерттеу жұмысында қияр өсімдігінің өсуіне макроэлементтер қалай әсер ететіндігі жайында жазылған. Осы мақсатта оқушы зерттеу жұмыстарын жүргізіп, эксперимент талдауларын жүргізген.

Қияр өсімдігінің адам ағзасына оң әсерлері көп екендігі және оған макроэлементтерді жеке-жеке бергеннен гөрі, бірге жинақтап берген тиімді, өйткені әр макроэлементтің өсімдіктің өсуіне өз үлесі бар екендігі, яғни оның өсуі тездетіліп өнімінің молая түсетіндігі дәлелденген.

Осыған байланысты алдағы уақытта сырттан әкелінген өнімдерден гөрі жергілікті таза экологиялық өнімдерді пайдалану мақсатында өзіміздің жергілікті жерде жылыжайлар салып , сол жерлерде жыл он екі ай бойы қияр өсімдігін өсіріп, өнімін пайдалану үшін жұмыстар жүргізіледі.

Аннотация

На научный проект ученицы 10 «б» класса Бахыт Асылзат средней школы №232 имени М. Байдильдаева по теме: «Влияние макроэлементов на рост развития огурцов»

При изученем влияния макроэлементов на развития роста огурцов ученица много изучила литературы. Проводила наблюдения, исследования. В своей работе она сделала свои выводы.

В своей работе она сделала выводы в том, что огурцы полезные для организма человека. И осебенно полезны продукты выращенные в течение года и экологически чистые.

Annatation

On the scientific project of studtnt 10 «В» class Bakhyt Asylzat high school №232 names M.Baidildaev on the topic: “ Infiuence of macronutrients on the height of deveiopment of cucumbers ”.

At by the study of influence of macronutrients on development of height of cucumbers a student studied literatures much.Conducted supervisions, researches.In the work she did the conclusions.

In the work she drew conclusion in that cucumbers are useful to the organism of man.And foods are especially useful grown during a year and ecologically clean.

Мазмұны:

1. Кіріспе 1-2 беттер

2. Негізгі бөлім 3-9 беттер

2.1 Қиярдың биологиялық ерекшеліктері 3-4 беттер

2.2 Қиярдың химиялық құрамы 5-6 беттер

2.3 Қиярдың тағамдық құндылығы 7-8 беттер

3. Зерттеу бөлімі 10-11 беттер

3.1 Қиярдың өсуіне макроэлементтердің әсері 12- бет

4. Қорытынды 13- 14 беттер

5. Пайдаланылған әдебиеттер 15-бет

КІРІСПЕ

Қияр – асқабақ тұқымдас біржаздық дақыл. Орта ғасырда гректерден славян халықтары «Қияр» деген атты алғаны белгілі. Гректердің «аугурос», «огурец» аорос піспеген, пісіп жетілмеген деген мағына береді. Қиярдың ең бірінші топырақ бетінде пайда болып шыққан отаны – тропикалық Азия аймақтары: Үндістан (үнді) жарты аралы, Үндіқытай (Бирма), Зонды аралының архипелагы (Үндінезия). Жыл бойындағы жоғарғы жылылықта және бір қалыпты ылғалды ауа райында ерекше жақсы өсіп-өнеді екен.

Жаңа жыл санауымызға дейінгі 5 мың жыл бұрын осы аймақтарда өсіріле бастағаны белгілі. Осы аймақтардан Жерорта теңіз елдеріне, батысқа да, шығысқа да тарала бастаған.

Ертедегі Египетте, Гректерде, Римдіктерде қияр өсіруді әдеттегідей қарапайым жұмыс деп есептеген.

Гомер заманында Гректерде «Сикион» деген қала болған-Қияр қаласы. Әрбір гректер үйінің айналасына қияр дақылын өсіргендіктен солай аталған.

Батыс Еуропада ІІІ-ІV ғасырларда қиярды өсіре бастаған, ал осыдан бастап кең таралып өсіре басталғаны ХVІ ғасырдан белгілі. Ресейде І Петрдің заманында Мәскеу маңындағы Измайл ауылында басқа да дақылдармен қатар қияр өсіруді ұйғарған. Қазіргі кезде әлемде өте көп және өте кең көлемде таралған көкөніс - қияр дақылы екендігі анық белгілі. Денсаулық ғылым академиясының нұсқауында әрбір адам жылына 10-13 кг қияр жемісін тағамға пайдалануға тиісті.

Қазіргі кезде пайдалы көкөністер ішінен қияр қысы-жазы дастарханымыздан табылады. Өйткені қиярды өсіру жақсы қолға алынған. Ал осы қиярдың өнімділігі көп жағдайларда оларға қосымша берілетін макроэлементтерге байланысты болады. Сондықтан қиярға макроэлементтер әсерін байқау мақсатында зерттеу жұмысымыздың тақырыбын «Өсімдіктердің қалыпты өсуіне макро және микро элементтердің әсерін анықтау» деп алдық.

Зерттеу жұмысының мақсаты: қияр көшетіне әр түрлі макроэлементтерді қосу арқылы, жағдай жасау, оның өсуін бақылау.

Зерттеу жұмысының болжамы: Егер қияр көшетіне белгіленген мөлшерде әр түрлі макроэлементтерді дер кезінде қосып отырса, онда қияр көшеті жақсы өседі, көп өнім береді.

Зеттеу әдістері: бақылау, салыстыру, талдау, жинақтау әдістері арқылы іске асты.

2. НЕГІЗГІ БӨЛІМ

2.1 Қиярдың биологиялық ерекшеліктері

Морфологиялық ботаникалық белгілері: Тамыр жүйесі. Тұқымдары егіліп, тұқым жарнақтары топырақ бетіне шығып болғанша тамыр жүйелері қалыптасады. Осы тамыр жүйелері тігінен және жан-жағына көптеп таралып, топырақ қабатына жайылып өсе бастайды. Негізгі бастапқы тамыры 1 метрге дейін болады, осы тік тамырдан жайылып таралған көптеген жанама тамырлары топырақтың жоғарғы қабатында (25-30см) орналасады. Осы тамырлардың физиологиялық функциясы қоректік қажеті ерітінділерді көптеген ұсақ тамырша түктеріменөзіне сорып, топырақ бетіндегі вегетативтік және генеративтік мүшелерін қамтамасыздандырады.

Сабақтары. Шырмауық сияқты және қысқа, ұзынды мұртшаларымен жармасып өзіне жақын биік өскен өсімдікткердің сабақтарымен жоғарылап өсе бастайды немесе бұндай жағдай болмағанда топырақ бетіне жайылып өркендейді. Сабақтары жұмыр қырлы, қырлы, нәзік, орташа қатты түктерімен қалыптасып өседі. Орталық басты сабақтан бірінші қатар, біріншіден екінші, екіншіден үшінші сабақтары қалыптасып, осылайша жалғасып, сорттарының ерекшеліктеріне байланысты (3-4 м-ге дейін) өркендей береді. Осылайша сабақтануы аз, орташа, көп болуы сорттың ерекшеліктеріне, қоректену алаңының көлеміне, өсіріп-өндіру технологиясының қолайлы жағдайларына байланысты болады. Сабақтанудың түрлері: орталық бір сабақты, көп сабақты (сегізден де көп жанама сабақтар), орташа (5-8 дейін), аз (1-4 дейін). Сабақтарының ұзындығы сортына, өсіру жағдайларына қарай салқындау аймақтарда 1,5 м, ал қоңыржай жылы жақтарда 2-3 м–ге дейін өсіп-өнеді. Сабақтарының ұзындығына қарай 4 топқа бөлінеді: түптісі – 0,1 м, қысқа сабақтысы – 0,1-0,5 м, орташасы – 0,6-1,5 м, ұзын сабақтылары 1,5 м–ден де ұзынырақ болып қалыптасады. Сабақтарының жуандығы: жіңішкесі 0,5 см, ал жуандары – 0,5 см-ден де жуан. Қысқа сабақтылары ерте піседі, жемістері онша

Жапырақтануы. Сабағының өсіп-даму кезеңінде жапырақтары кезектесіп қалыптасады. Жапырақ алақандары тұтас,аздап қана қалақтануы болады, жапырақтарының беттері тегіс, аздаған қыртыстары бар, кедір-бұдырланған, шеттері бүтін, тұтас несесе жиектері ара тісі тәрізденіп қалыптасады.

Жапырақтарының екі жақ беттері сабақтары сияқтанып түктенеді немесе түксіз де болып өседі.

Жапырақтарының сыртқы түр пішіндері әр түрлі сүйірленген сопақша, бесұшты сопақша болып қалыптасады. Жапырақ алақандарының ұзындығы қысқа (12 см-ге дейін), орташа (12-15 см), ұзын (15м-ден де ұзын) болады. Жапырақтарының ендері: (15 см-дей), орташа (15-20 см), енділеу (20см-ден енді).

Гүлденуі. Қияр дақылы бір үйлі бөлек жынысты аталық және аналық гүлдері бөлек-бөлек немесе қос жынысты болып та қалыптасады. Гүлдері жапырақтардың қолтығында аталық гүлдер бірнешеуден топтасып, аналық гүлдерге қарағанда бір-екі, үш тәулік ерте қалыптасып гүлдейді. Аналық гүлдер жапырақ қолтықтарында біреуден немесе қосақтасып екеуден, анда-санда үшеуден орналасады.

Қазіргі кезеңде негізінен тек аналық гүлдерін қалыптастыратын сорттар мен будандар көптеп шығарылуда, осылардың аналық түрлерін, осындай сорттар мен будандарды жан-жаққа кеңінен, жалпылай шаруашылықта пайдалану қиярдың өнімділігін екі-үш есеге дейін арттырады.

Аталық гүл шоғында тек қана күлте жапырақ болады, осы күлте ішіндегі аталық жынысында тозаңы пісіп жетіліп, аналық гүлді тозаңдандыруға 1-2 тәулікте жетіледі. Осы гүлдер жеміс бермейді, ал аналық гүлдің күлтешесінің астында кішкене болашақ жемістің негізі болып, жапырақ қолтығында тығыз орналасады, тап осылайша аталық гүл мен аналығының айырмашылығы көрініп тұрады, бұл заңдылық барлық асқабақ тұқымдастардың өздеріне тән бір ерекшеліктері.

Аталық және аналық гүлдерінің күлтешелері ашық сары аралармен, жәндіктермен айқас тозаңданады. Аталық гүлдері 1-2 тәулікте, ал аналық гүлдері 3-4 тәулікте күлтешелері ашылғаннан кейін семіп кебе бастайды, ал осы кезде аналық гүл тозаңданбаса, семіп кеуіп түсіп қалады, ал егер тозаңданса, болашақ кішкентай жемісі дамып өсе бастайды. Осы жастай піспеген жемістерінің 2-3 тәулігін пикули, 4-5 тәулігін корнишон деп аталады. Осы екеуін көкөнісшілер нәзіктігіне қарай уызға теңейді, 9-12 тәуліктен асырмай тағамға жинап тұру қажет, өйтпеген жағдайда қабықтары қатая бастайды.

Жемістері. Жемістерінің қысқасы 5 см-ден 10 см-ге дейін, орташасы 11 см-ден 20 см-ге, ұзындары 21 см-ден 30 см-ге, ең ұзындары 30 см-ден де ұзын болады. Жемістері жас, қысқа болса соғұрлым құнды болып есептеледі. Жемістерінің сыртқы пішіндері домалақ, жұмыртқа пішінді, қолорақ тәрізді болады .

Сыртқы беттері тегіс, бүршікті, кішкене бүршікті, ірі бүршікті, ал енді қияр жемістерінің өзіне тән түктері үш түрге бөлінеді: қарапайым, әдеттегідей, ақ, қара аралас (ақ-қара), күрделі бүршікті, кедір-бұдырлы қара-көк, жасыл-көк, күңгірт-қоңырға дейін, ал осылардың негіздері сорттарының айырмашылықтарына және өсірілген ортаның жағдайларының технологиясына байланысты өзгеріп қалыптасады.

2.2 Қиярдың химиялық құрамы

Қиярдың тағамға пайдалануға жарамды жемісінде талшықтар, пектинді заттар, қанттың негізгісі-моносахарид (глюкоза, фруктоза) бар, сахороза өте аз. Органикалық қышқылдардан аздаған алма қышқылы бар, ал лимон мен қымыздың қышқылы өте аз. Тұқымдарының құрамында 34% дейін май бар.

С дәрумені, А (каротин), В1,В2, провитамині бар. Осылардан басқа да биотин, хлорофилл, ксантофилл, фолий және пантотен қышқылдары бар. Қиярдың жемісінен табиғи инсулинге жақын фермент табылғандықтан, өте бағалы жеңіл тағам деп санайды. Қияр жемісіндегі тиаминнің мөлшері ас қызылшасынан, шалғамнан кем емес, ал рибофлавин болса, шалқан, пияз бен шалғамдағыдан анағұрлым көп. Қияр жемісінен табылған пептин ферменті ақуызды қорытуға жақсы әсерін тигізеді және ақуыздар мен В2 дәруменінің адам ағзасына жақсы сіңіруін қамтамасыз етеді және шірудің барысын төмендетеді. Соңғы кездегі қияр жемісінен табылған тартрон қышқылы адам ағзасындағы көміртектілердің майға айналуын тежеуілдететіндігіне байланысты толық, семіз адамдарға қияр жемісін тағамға көбірек пайдалануды ұсынады.

Көптеген биологиялық, емдік, әсерлі сергіткіш заттар қияр жемісінің қабығының дәл астында жұқа пленка сияқтанып жинақталғандықтан, қияр жемісінің қабығын аршымай тағамға пайдаланудың қажеттігі анықталған.

Біздің халық қияр жемісін ащы болғандықтан, қабығынан аршып жейді. Қиярдың ащы болуы, біріншіден ылғалдың жетіспеуінен және қолайсыз жағдайлардың әсерінен (жарық, кенеттен жоғары немесе төменгі жылылықтан, қоректік заттардың артық не кемдігінен немесе аңызақ қуаңшылық не күшті қыздыратын күн сәулесінен) болады. Осындай жағымсыз жағдайларға байланысты жемісінің құрамында стероидті сапонин кукурбитациннің болғаны анықталған. Осы ащылықты жою үшін қияр жемістерін тазалап жуып екі жағынан (диаметрі 2 см-дей) кесіп тастау қажет, осы кесіндінің қажеттігі, біріншіден тезірек ерітіндінің қияр жемісінің ішіне еніп, кукурбитацинді бейтараптандырады және нитратты ерітіп шығаруға көптеген әсерін тигізеді. Ащыны кетіру үшін 2 литрлік әйнек банкаға 1 литрдей таза су құйып, бір десерттік қасықпен ас тұзын және…