Құсбегілік өнері бойынша 3 сынып ғылыми жоба

Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы

Секциясы: этномәдениеттану

Тақырыбы: Құсбегілік өнері

Жоба авторы: Болат Асылмұрат

Б.Амалбеков атындағы ТМ (РО)

2 «Г» сынып оқушысы

Ғылыми жетекшісі:

Шалгынбаева Актолкын Катжановна

бастауыш сынып мұғалімі

Ұлытау – 2022

Мазмұны

І. Кіріспе бөлім .................................................................................................................................5

IІ. Негізгі бөлім

2.1.Қыран бүркіттің ерекшеліктері ....................................................................7

2.2.Құсбегі деген кім?...........................................................................................8

2.3.Қыран құстарды қолға үйретудің, баулудың әдістері.................................9

2.4. Құсбегілікке қатысты наным-сенімдер мен әдет-ғұрыптар.....................10

ІІІ Зерттеу бөлімі

3.1.Құсбегіге қыранды баулу үшін қажетті құрал-амандар............................11

ІV. Қорытынды бөлім ......................................................................................13

V. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ...........................................................14

Аңдатпа

Қазақ халқының құсбегілік дәстүрінің тарихын болашақ ұрпаққа дарыту, жалғастыру,үйрету.Зерттеудің өзектілігі-біріншіден, көшпенділер өмірнен берік орын алған өнер,екіншіден,табиғат пен адамның тұтастығын қалыптастыру, үшіншіден, беріліп отырған тақырып көлемінде зерттеу жұмыстарының өте аздығы.Құбегілік өнер қолға енді алынып жатыр.ұл өнер ұмытылып барады десек қателепеміз.Сол себепті бұл зерттеу біздің олашағымыз,ертеніміз үштін маңызды.

Кез келген ұлт атаулының ежелгі дүние танымдық көрінісі оның тарихынан көрініс табады.Ұлт өзіндік тұрмыс-салт ерекшелігі халықтың өткен өмірінде қандай мәні болса,бүгінгі өмір тіршілігіне тигізер пайдасы зор. Қазіргі таңдағы маңызды бір мүмкіндігі – оның осы танымдық қызметін неғұрлым толық ашып көрсету,ол арқылы ежелгі елдік белгіні,халықтық қалыпты жете тану.

Бұл зерттеуге қойылған мақсат құсбегілік дәстүрді қазақ тарихындағы аңшылық кәсібінің бір үлкен саласы ретінде анықтап,бұл кәсіптің болашақ ұрпаққа берері көп екенін көрсету.Ата-бабамыздың ежелгі аңшылық, саятшылық дәстүрін жаңғырту,деректер жинақтау,тарихи тұрғыдан талдау. Қақпан, тұзақ құру, аң аулау, ит қосып аң аулау – аңшылықтың халыққа жақын түрі де осылар екенін көрсету.Адамдар мен құстар арасындағы байланысты ақыл-ойдың,қаблеттің құдретн таныту

Зерттеудің жаңашылдығы:

Қазақтардың ұлттық кәсптері;

Тақырыптағы атаулар жинақталып,жүйеленіп,ұлттық мәдени мұра ретінде сипатталады;

Кәсіптің түрлері ,тәсілдері,әдітері дәлелденеді;

Зерттеу нысаны:

Құсбегілік кәсіпті ұлттық тарихи тұрғыданзерттеу

Зерттеу болжамы:

Қазақтың құсбегілік кәсібі-болашақ ұрпаққа берері көп екенін көрсету;

Құбегілік дәстүрден қалған наным-сенімдердің бар екенін көрету:

Зерттеу әдітері:

Зерттеу барысындағы әдістемелік –теориялық,тәжірбиелік қағидалар басшылыққа алынды.Қажетіне қарай,сипаттама,тарихи салыстыру, жүйелеу,дәлелдеу тәсілдері қолданылады.

П І К І Р

Болат Асылмұрат осы тақырыпта жаз бойы дайындалып, зерттеу жұмыстарын жүргізіп келді.Құсбегі өнері жайлы ақпарат өте аз.Осы қиындыққа ақарамай Асылмұрат мәліметтерді жан-жақты іздестіріп,оған берілген,өзінің ізденістері арқылы алынған ақпараттарын жинақтап осы жобаны жасақтап шығарды.Өз алдына қоған мақсаты мен міндетін орындауға тырысты. Осы тақырыпты зерттеуде ол өте үлкен қызығушылық танытты. Бұл жоба тақырыбы біздің ұмытылып ара жатқан құсбегі өнерімізді қайта жаңғырты,болашақ ұрпаққа бұл өнер түрін насихаттауға үлкен мүмкіндік. Асылмұрат өзінің тақырыбы жайында көп еңбектенген.

Өзіндік паымдаулары,талдаулары дәлелді ашылған.

Жұмыстың ғылыми сипаты бар. Мақсаты мен міндеті өз мәресіне жеткен.

Жетекшісі:Шалгынбаева А.К

1.Кіріспе

Ата-бабамыз айырғы заманнан аңшылықпен белсене айналысқан.Аңға жүйрік тазы иттерін,көзі қырағы қыран құстарын алып шыққан.Бұл жануарларды арнайы дайындап,баптайтын болған.Соның ішінде бүгін бүркітті баптаудың ерекшелігіне және оны баптайтын адам жайлы сыр шертпекпіз.Қазақ халқы итпен қатар,қыран бүркітті де жеті қазына қатарына еңгізген.Әрине бұл тегін емес.

Құсбегілік – ұлттың қанына сіңген көне дәстүр.Көшпенділер өмірінен берік келе жатқанөнер.Оның тәлім-тәрбиесі атадан балаға жалғасып келеді.Қыранның болмысын,оның көтерілген биігінтүсіну үшін де сезім керек.Ол сезім қазақтың намысын оятып,жігер отын тұтатты.

Қазір құсбегілік өнер ақсап тұр десе де болады.Тек шет ел азаматтары үшін қойылым ретінде көрсетіледі.Алайда жас ұрпақтың саятшылыққа деген қызығушылығын оятып,қолына бүркіт ұстай алатын баланы тәрбиелеуге мүмкіндік беру.

Аңдар мен құстарда кездесетін таңданарлық құбылыстар жайында қызықты деректер келтіреді.Еңбегінің өң бойында аңшылық,саятшылық жайлы әңгімелер туған табиғатты аялау мәселесімен қатар өріліп отырған.

Жұмыстың мақсаты:қазақ халқының құсбегі өнерінің ерекшелігін таныстыру,оның адамның рухани байуына қаншалықты қажет екенін баса айтып өту.

Қазақтың өнерінің бірі құсбегілікпен танысу;

Құсбегіліктің қазақ мәдениетінде алатын орнын көрсету;

Құсбегілікпен қандай адам айналысатынын таныстыру.

Мәселе:құсбегі деген не екенін зерттеу.

Зерттелетін зат:қыран құс және құсбегі.

Өз мақсатыма жету үшін алдымызға мынандай міндеттер қойдым:

• Берілген тақырып боынша әдебетпен жұмыс;

• Құсбегілікпен қандай адамдар айналысатынын анықтау;

• Құсбегілікпен айналысатын адамдармен кеңе қылу;

•Мектепте достарыма құбегілікпен аналыудың қызығы мен маңызын түсіндіру.

Зерттеу проблемасы: Қазіргі кезде балалар өздеріне қажетсіз дүниелермен айналысқанды жақсы көреді.Біздің ата-бабаларымыздан келе жатқан әдет-ғұрыптарымыздың көбісін біз біле бермейміз.Сонымен қатар аң аулау біздің қанымызға сінген шаруашылықтың бірі.Бұл саланы мен зерттемесем қызығушылығым мұншмлықты оянбасы анық еді.Соның ішінде бүркітті баптау,оны аңшылыққа баулу өте бір қызығарлық іс-әрекет.Бұл іспен кез келген бойында қазақтың қаны тулаған ер жігіттер мен бұрымды аруларымыз да айналыс алады.Біздің қойып отырған мақсатымыз көнеден қалған құсбегі өнерін дамытып,қайта жаңғырту.Оны мына біз секілді балаларға насихаттап,осы өнердің жанашыры,жанкүйерін тәрбиелеп шығару

Зерттеуіміздің жаңалығы: бүркіттің бабын табу бұл оңай іс-әрекет емес.Оны бүркітті жақсы білетін кез келген адам түсінеді.Бүркітті қанда адам баптады,оның қиыншылықтары мен қызықтарын зерделеп,балалардың осы сала боынша бет бұруын қолға алу.

IІ. Негізгі бөлім

2.1. Қыран бүркіттің ерекшеліктері

Бүркіт кең қанатты,көкте жақсы ұшады,жерде де өзін еркін сезінеді.Бүркіттің салмағы 3кг-нан 6кг-ға дейін болады.Ол ұзақ және орташа сүтқоректілерді және құстарды аулап,қоректенеді.Сол себепті болар аңшылыққа дәл осы құсты ата-бабамыз таңдап алғаны.Осындан екі жүз жыл бұрын бүркітке «Алтын қыран» деген атты оның күштілігі мен айбындылығына қарап берсе керек.

Қазақ құсбегілері бүркіттің мекеніне қарай құз құсы немесе тау құсы ,сондай-ақ ой құсы немесе қвр құсы деп ажыратады.Құз құсының бітімі кесек,кеуделі,яғни ірі,ал ой құсы шағындау келеді.Тау бүркіті суық өлкелерде,Орал,Мұғалжар таулары,күнбатыс Сібір өңірін мекендейді.Басқа бүркіттерге қарағанда түсі қылаң,басы қара қоңыр,иық жүндері жапырақталған,ақтеңбіл,бауыры кертарлан,балақ,саңғуыр жүндері ақтандақ,кер шұбар,қанатының асты қоңыр,қарасы аз болады.Тау бүркіттері азулы аңнан қамықпайтын,аңшы құстардың ішіндегі қайтпас қайраттысы,тіпті құлан мен киікті де алады.Бүркіттің балапаны мұзбалақ деп аталады.Бүркіттер ұясын таудың шыңына салады.Балапандарын басқа құстар тәрізді ұшуға,аң аулауға баулыйды.

Құстың аяғы төрт саусақты келеді:өкше жағындағы саусағын тегеурін,ішкі жағындағы саусағын жембасар,ортанғысын сығым,сыртқы жағындағы шынашығын шеңгел (кей өңірле ілгіш) деп атайды.Құс аяғының күшті болуы ондағы бұлшық ет,тарамыс,сіңірлер сүйекпен бірге байланыса біткендігімен байланысты.Әсіресе тегеурін мен жембасардың тармысы бауырына ала иректеле бітіп,оның әрбір шодырайған ирегіне буындағы сіңір қыры дәлме-дәл келетіндігі аталған саусақтарға ерекше күш береді.

2.2. Құсбегі деген кім?

Қыран құс баулып,аңға салатын,яғни асауды баптап,тағы алдыратын адамды құсбегі деп атайды. Жабай құсты сиқыршыдай қолға қондырып,оған «тіл» үйретіп,қайта ұшырып жіберіп аң аулату –кез келген адамның қолынан келе бермес қиын да қызықты өнер түрі.

Құсбегі – ең бірінші құсты танып,таңдай білетін адам.Оның баулитын қырандарыныңь ең алыбы ол-бүркіт.Содан соң қаршыға,лашын,сұңқар,тұйғын,ителгі,қырғи.

2.3. Қыран құстарды қолға үйретудің, баулудың әдістері.

Құсбегі қырандары негізінен екі түрлі тәсілмен ұстайды:біріншісі-қанаты қатпаған сары ауыз балапан кезінде ұядан алады.Екіншісі-жабайы құсты тормен ұстайды.

Осылай қолға түскен балапанды үйіне әкеліп баули бастайды.Құсбегі оны сипап,мәпелеп,өзне үйретеді.Етті ұсақтап турап,оған ептеп қант бүркіп,бүркітті қолымен етті тарттырып үйрете бастайды.Оған бірінші балақбау тағып,томаға кигізеді.Ол аяққа байлаған бауының ұшынан тартып,қолына биялайын киіп,сол биялайлы қолына етті ұстап қыранды «кел», «кел» деп шақырып,үйрете бастайды.Біраз бапталған бүркітті ауланға түлкінің не қоянның терісіне ет жаншып,оларға жіп байлап,атқа мініп сүйретіп түсіреді.Бұл әдісті «далбай тастап,шырға тарту» дейді.Осы әдістен соң тір аңдарды байлап,балапанды енді соған түсіреді.Оны «тірілеу» деп атайды.Тірілеуден кейін балапан қолға әбден үйренеді. Бұдан кейін құсты ақжеммен асырап, бос керілген арқанға қонақтатып ұйқысын алып арықтатады. Жеңіл ұшып, жеңіл қонатын…