Құсбегілік туралы ғылыми жоба, 4 сынып

Кіріспе

І. Негізгі бөлім 1. «Саятшылық», «Құсбегілік» - Қазақ халқына тән дәстүр

2. Құсбегілік – ұлттық спорттың ерекше түрі 3. Қыран құс не алмайды, салса баптап 4. Құсбегілік өнерімізді де өзгелер өңгеріп кете ме?..

ІІ. Зерттеу бөлімі

1. Құсбегіге қыранды баулу үшін қажетті құрал- саймандар

2. Аңкөстік немесе құстың миы

ІІІ. Қорытынды IV. Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе

Әр халықты өзгелерден ерекшелендіріп тұратын, өзіне ғана тән мәдениеті, өнері бар десек, тарихы тереңде жатқан қазақ халқының да ұлттық құндылықтары жетерлік. Соның ішінде, өскелең заманның өміршең талабына сай ұлттық спорттың бір түрі – саятшылық, қыран құс салу өнері. Оның ғылыми негізі тереңнен басталса да, теориялық тұрғыда зете зерделеніп, зерттелмесе, болашағы да бұлыңғыр болатыны сөзсіз. Алыс-жақын шетелдік және отандық ғалымдардың, айтулы мамандардың басын қосып отырған бүгінгі ғылыми- тәжірибелік кеңестің өткізілуі де осы мәселенің дер кезінде қолға алынуын қадағалау.

Тәуелсіз еліміздің көк Туында қанат қаққан киелі Қыран – ұлтымыздың мұқалмас рухы. Еркіндік белгісі. Бүркіт – биік мақсаттарға еркін қанат қағу нышаны, ерен қайрат иесі. Тәуелсіздік алып, қанатын қомдаған қазақ елінің әлемдік өркениет биігіне талмай ұмтылып, талассыз жетуін тілеген игі ниеті. Ендеше «қыран» ұғымы, «Құсбегілік» өнері бізге жат емес. Бабаларымыз бүгінге жеткізіп отырған бекзат өнерді еліміз тек қана өнер деп емес, ұрпақ денсаулығына, салауатты өмір салтын сақтауға, ел ертеңі үшін дені сау ұрпақ тәрбиелеуде басты құрал еткенін байқауға болады. Жас ұрпақты ұлттық құндылықтарымызды ұлықтап, отанымыздың ортақ игілігі жолында берекелі еңбекке тәрбиелеуге ат салысу - баршамыздың міндетіміз, азаматтық асыл ісіміз.

Менің бала кезден арманым – құсбегі болу. Қыран құстарды қолға үйретіп, ежелден келе жатқан ата дәстүрімізді жалғастыру. Құсбегі болу үшін құсбегілік өнерінің қыр-сырын меңгергім келеді. Сол себепті зерттеу тақырыбымды Құсбегілік өнері жайында алдым. Ежелден келе жатқан ұлттық өнеріміздің барлық қыр сырын бойыма сіңіріп, Қазақ халқының құсбегілерінің бірі болу - арманым.

Ғылыми – зерттеу жұмысым 3 бөлімнен: кіріспе, негізгі бөлім, зерттеу бөлімі және қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.

Мақсаты: Қыран құстармен таныстыру, жыртқыш құстардың табиғатқа тигізетін пайдасы туралы, құсбегінің қыран құстарды қалай баулитынын, құсбегіге қажет құралдар

туралы түсіндіру. Қыран құстарды қорғауға, әсемділікке баулу. Қыран құстар туралы мол мағлұмат беру, дүние танымын кеңейту.

Негізгі бөлім

1. «Саятшылық», «Құсбегілік» - Қазақ халқына тән дәстүр

Саят (саятшылық), - жыртқыш құстарды аңға салу, қазақ халқындағы өте ерте замандардан келе жатқан спорттық өнер.

Археологиялық қазба жұмыстары Ежелгі Тұранды мекендеген тайпалар құс салуды тіпті қола дәуірі кезінде-ақ меңгергендігін көрсетеді. Тарих пен мәдениет тұрғысынан қарағанда саятшылықтың дамуы өте қызықты. Қазақ саятшылары бүркіт, бидайық, сұңқар, қаршыға, бөктергі, ителгі, сапсаң тағы с.с. көптеген алушы құстарды баптап өздері алатын құстарға түсуді үйреткен. Мұндай өнер қырғыз, араб ішінара түркімендердің арасында да дамыған. өнер. Крестшілер жорығынан кейін араб мәдениетімен танысқан еуропалықтар сұңқар салуды үйренген.

Саятшылықтың бұл түрі әсіресе XII-XIII ғасырда Еуропа елдерінде кең тараған. Қазақ халқы саятшылықты тұрмыстық пайдасы бар өнер ретінде де, көңіл көтеретін табиғатпен етене араласатын спорт ретінде де қараған.

Қыран құстармен аңға шығады. Саятшылықта өнердің бір түрі. Құс салып аңға шығатын адам «құсбегі» -, деп аталады. Құсбегілік - бүркіт, ителгі, қаршыға, қырғи, тұйғын, тұрымтай, сұңқар, лашын, жағалтай сияқты жыртқыш құстарды қолға үйретіп, аңға, құсқа салатын саятшылық өнер. Құсбегі де табиғаттан берілген сый. Ол қыран құсты тәрбиелеп, олардың табиғатын түсінеді, қай уақытта аңға шығу керек екендігін біледі. Мұндай адамдар қазір де бар, бірақ аз. Қолға үйрету үшін мына қыран құстар ыңғайлы: бүркіт, сұңқар, қаршыға. Негізінде аңшы адамдар – құсбегілер бүркітті қолға үйретіп, аңға салған. Түріне, аңға түсу қабылетіне қарап мына түрлерге бөліп, атаған: тастүлек, мұзбұлақ, көк түбіт, май түбіт, барқын, баршын, т.б. Аңшы құстарды өте жоғары бағалаған. Мұндай құстардың өз жабдықтары болады:құндақ, томағақалпақ, тұғыр, балақ бау, желі бау – байлауыш. Қыран құстарды қолға ұстап, тәрбиелеу үшін өзі бір үлкен ғылыми әдістерді меңгеру керек. Әбден дайын болған бүркітті қыс түскен соң қасқырға, түлкіге, қарсаққа, сайғаққа салған. Жазда, күзде – қазға, үйрекке, қырғауылға, т.б. құстарға салған. Аңшылардың көптен күткен аңға салу күні «сонар» - деп аталған. Сонар – желсіз, ашық күндері. Бұл күнде

2. Құсбегілік – ұлттық спорттың ерекше түрі

Құсбегілік ұлттық спорттың ерекше дамыған түрі. Көп елде кездеспейтін құсбегілік, кездессе мардымсыз дамыған құсбегілік өнері қазақ даласында ғасырлар бойы қалыптасқан. Құс салып аң аулау осыдан 7 ғасыр бұрын қанат жайған.

Біздің елімізде бүркіттің 7 түрі мекендейді. Олардың арасындағы ең бір ғажабы – қыран бүркіті. Ол қасқырды да алатын өте күшті, ірі денелі алып құс. Бүркіт биік таулар шыңдары мен жар тастарын мекендейді. Кейде ормандарда да кездеседі. Бүркіт өте сақ, адам көзіне шалдыға бермейді. Қанат құлашы 2 метрге дейін жетеді.

Халқымыз қансонарды ерекше қадірлеген. Шытырлаған аязда қызара бөртіп, таза ауаны еркін жұтып, ат үстінде

жүрудің өзі қандай ғанибет! Салауатты өмір салтының далада екенін түсінсек жалқаулықтан тапқан сырқаттарымыздан айырылар едік.Әр адамға өз елінің аң - құстары аса қым бат. Қазақ қалқы қыран құстары киелі деп көп аулап ұстамайды. Оларды қорғайды. Қыран құстар ғалымдардың бақылауынша 100 жылға дейін өмір сүреді. Қазақ құсбегілері бүркіт жасын былайша есептейді.

1 жасында – балапан 2 жасында – қан түбіт 3 жасында – тірнек 4 жасында – тас түлек 5 жасында – мұз балақ 6 жасында – көк түбіт 7 жасында – қана 8 жасында – Жана 9 жасында – май түбіт 10 жасында – барқын 11 жасында – баршын 12 жасында – шөгел

Ақын – жазушылардың құсбегілік туралы айтқан өнегелі сөздері қаншама десеңші!

Ұлы Абайдың «Қан сонарда бүркітші шығады аңға» деген өлеңінде қыран бүркітің қайсарлығы, өмірдегі ең қу түлкінің өзі оның уысынан құтыла алмайтындығы сөз болады. Қансонарда бүркітші шығады аңға Тастан түлкі табылар аңдығанда Жақсы ат пен тату жолдас – бір ғанибет Ыңғайлы ықшам киім аңшы адамға Салаң етіп жолықса қайтқан ізі Сағадан сымпың қағып із шалғанда Бүркітші тау басында қағушы ойда Іздің бетін түзетіп аңдағанда Томағасын тартқанда бір қырынан Қыран құс көзі көріп самғағанда Төмен ұшсам түлкі өрлеп құтылар деп Қандыкөз қайқаң қағып шықса аспанға Көре тұра қалады қашқан түлкі Құтылмасын білген соң құр қашқанға Аузын ашып, қонақтап тісін қайрап Олда талас қылады шыбын жанға

Қансонардың қадірін білген киелі қазақ халқы ел аузында қыран құс, саятшылық, аңшылық туралы мақал – мәтел қалдырған.