Ресей ғалымдарының Қазастан жеріне жүргізген ғылыми зерттеулері

Жоспары:

І.КІРІСПЕ

ІІ.НЕГІЗГІ БӨЛІМ

2.1 Ресей ғалымдарының Қазастан жеріне жүргізген ғылыми зерттеулері

ХVІІІ-ХХ ғасырларда Қазақ жерін зерттеген экспедициялар

2.3 Қазақстанды ғылыми-географиялық тұрғыда зерттеу

2.4 Әлихан Бөкейханов қатысқан экспедициялар

ІІІ.ҚОРЫТЫНДЫ

3.1 Пайдаланған әдебиеттер

Кіріспе

Қазақ-орыс қатынастарының ертеден келе жатқан тарихы бар. Қазақ жерін отарлап, империяның құрамына енгізілуі нәтижесінде, Қазақстанның мәдени, рухани өмірінде өзгерістер болып, өлкені орыс және шетел ғалымдары зерттей бастады. Қазақстандағы ғылыми зерттеулер. Қазақстанның Ресей империясына құрамына кіруі оның мәдениетін ғылыми тұрғыдан зерттеу талабын тудырды. Осы ниет Далалық өлкені оқып-үйрену мен зерттеуге жол салды. Осындай мақсатпен қазақ еліне экспедициялар аттандырылды. Олардың мақсаттары мен міндеттері қарапайым ғылыми зерттеулер шегіннен асып кетіп жатты. Орыс зерттеушілері қазақ фольклоры, генеалогиялық (шежірелік) және этнографиялық материалдар негізінде біршама зерттеулерін жазды.Қазақстанды зерттеуде 1845 жылы құрылған Орыс географиялық қоғамы үлкен рөл атқарды.Негізінде бұл Қазақстандағы ғылыми зерттеу жұмыстарының алғашқы базасы болды.А.И.Левшиннің кітабы орыс ғалымдарының Қазақстанды зерттеуінің негңзгң нәтижесі және қазақтар тарихы бойынша алғашқы іргелі еңбек саналады. Қазақстан табиғатын шын мағынасында ғылыми-географиялық тұрғыда зерттеу ХХ ғасырдың екінші жартысынан басталады. Бұл тұрғыда П.П.Семенов-Тян-Шанскийдің, Н.А.Северцовтің, Ш.Ш.Уәлихановтың, И.В.Мушкет

Орыс зерттеушілерінің арасында князь А. Б. Черкасскийдің ірі экспедициясы Батыс Қазақстанның тұрмысымен, мәдениетімен және тарихымен алғаш рет танысты.ХІХғасырда Қазақстанды зерттеушілердің ішінде әлемдік деңгейдегі ғалым П.П. Семенов-Тянь-Шаньский (1827-1914) болды. Ол Орталық Тянь-Шаньды зерттеді, Алтай, Жетісу, Орта Азияға саяхат жасады. Оның басшылығымен «Ресей. Біздің Отанымыздың толық географиялық жазбалары» деген көптомдық зерттеулері жарық көрді. Бұл еңбектің «Қырғыз өлкесі» және «Түркістан елкесі» деген екі томы Қазақстан мен Орта Азияға арналған. Мұнда географиялық орта, табиғат, қазба байлық, тарих, қазақтардың тұрмыс-тіршілігі жөнінде ғылыми мәліметтер топтастырылды. Қазақстанның географиясын, өсімдіктер және жануарлар дүниесін, оның қазба байлығын зерттегендердің келесі бір өкілдері Н.А. Северцев пен И.В. Мушкетов болды. Сондай-ақ қазақ халқының мәдениеті мен этнографиясының беймәлім сырларын ашуда белгілі шығыстанушы, түркітанушы, этнограф, Петербор академиясының академигі В.В. Радлов (1837-1918) та қомақты үлес қосты. Ол Алтай, Солтүстік Қазақстан, Жетісу қазақтары мен басқа да халықтарының салт-дәстүрі мен әдет-ғұрыптары, фольклоры туралы құнды еңбектер қалдырды. Он

2.1 Ресей ғалымдарының Қазақстанды ғылыми зерттеуі.

Қазақстан Ресей империясының құрамына қосылғаннан бастап өлкеде ғылыми зерттеу үдерісі басталды. Зерттеу жұмыстарымен ғылыми мекемелерден басқа, жеке адамдар да айналысты. Ресейлік көптеген зерттеушілер қазақ фольклоры, генеалогиялық (шежірелік) және этнографиялық материалдар негізінде іргелі еңбектер жазды. Ресей ғалымдары өз зерттеулерінде өлкені отарлау мүддесін басшылыққа алды. Қырғыз-қайсақ экспедициясын құрған И.К. Кириллов «Қырғыз-қайсақ және қарақалпақ ордалары туралы» атты еңбек жазды. Онда автор қазақ пен қарақалпақ жерін егжей-тегжейлі сипаттады: табиғат жағдайын, пайдалы қазба байлықтарын және сауда жолдарын көрсетіп берді. Ол Ресейдің Орта Азия халықтары және қазақтармен сауда-экономикалық байланыстар орнатудың мүмкіндіктері мен оның пайдалы екенін дәлелдеді. Қазақстанды ХVІІІ ғасырда кешенді зерттеудің алғашқы әрекеттері М.В. Ломоносовтың есімімен байланысты. Ол өлке аумағын зерттейтін ғылыми экспедициялар ұйымдастырудың және географиялық карта жасаудың бастамашысы болды. 1768–1774 жылдары Қазақстанға жіберілген алғашқы экспедициялардың бірін академик, табиғат зерттеушісі П.С. Паллас басқарды. Экспедиция бағыты Солтүстік-Батыс, Солтүстік және Солтүстік-Шығыс Қазақстан

П.С. Паллас қазақтардың тұрмысы мен шаруашылығы туралы: «Олар негізінен ауқатты тұрады. Малдары да көп, сондықтан тұрмыстары да жақсы… Қазақтардың байлығы, негізінен, олардың малы», – деп жазады. 1768-1774 жылдары Қазақ даласын барлау экспедициясының бірін өлкетанушы ғалым П.С. Паллас (1741-1811) басқарды. Ол зерттеу жұмысының қорытындысы ретінде 1773 жылы «Ресей империясының әр түрлі провинциялары бойынша жасалған саяхат» атты үш томдық еңбегін жазды. Одан кейін жоғарыдағы Паллас экспедициясының құрамында қызмет жасаған ғалым И.Г.Георги 1796 жылы өзі дербес экспедиция ұйымдастырып, «Ресейді мекендейтін халықтардың тұрмыстық әдеттері, өмір сүру, киім кию және басқа назар аударарлық ерекше сипаттамалар» атты еңбегін жазды. Ресей Ғылым академиясының корр-мүшесі П.И.Рычков (1712-1777) Қазақияның батыс өлкесін зерттеп, «Орынбор тарихы», «Орынбор губерниясының топографиялық сипаттамасы» атты еңбектер жазып, қазақ фольклорының үлгілерін жинады. Қазақ даласын зерттеген тағы бір адам – орыс офицері И.Г.Андреев. Ол 1795 жылы «Қырғыз-қайсақтың Орта жүз бөлігінің сипаттамасы» атты еңбек жазды. Бұл кітапта Орта жүз қазақтарының әдет-ғұрып, салт-жоралғылары жан-жақты баяндалған.

2.2 ХVІІІ-ХХ ғасырларда Қазақ жерін зерттеген экспедициялар

Бекович-Черкасский экспедициясы Орта Азия мен Қазақстанның Каспий теңізі жағалауына және ол арқылы құрлық жолмен Астрахан, Атырау қалалары — Жем өзенінің төменгі сағасы — Үстірт маршруты бойынша екі рет сапар шекті. Бірінші экспедицияда Бекович-Черкасский жүрген жолдарына мұқият зерттеу жүргізді. Ол Каспий теңізінің солтүстік және солтүстік-шығыс жағалауын картаға түсіріп, оның нақты пішінін анықтаған. Осының нәтижесінде Каспийдің солтүстік және шығыс жағалауының алғашқы нақтылы картасы жасалды. Әмударияның ескі арнасы — Үзбойды тапты. Үзбой өзенінің аңғарының төменгі сағасында жатқан жерлер туралы тұңғыш мағлұмат алынды. Бұл картаны Петр І Франция Академиясына тапсырады. Академия орыс патшасын өзінің құрметті мүшесі етіп сайлады. 1717 ж. Бекович-Черкасский Хиуаға 2-рет аттанады. Бірақ хиуалықтармен болған ұрыста ол қаза табады. Бекович-Черкасскийдің зерттеулерінің нәтижесінде Арал, Каспий теңіздерінің нақты аймақ жиектері белгіленді, тұңғыш карталары жасалып, сипатталды. Қазақтардың Ресей азаматтығын қабылдауымен аймақты ғылыми зерттеу процесі белсенді басталды. Зерттеуді ғылыми мекемелер де, жеке адамдар да жүргізді. Көптеген ресейлік зерттеушілер өздерінің іргелі еңбектерін қаза

XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың басында Ресей мен Батыс Еуропаның кейбір елдерінің ғалымдары қазақ халқының аумағын, тарихын, мәдениетін, тұрмысы мен әдет-ғұрпын зерттей бастады. Бұл аймақтың алғашқы зерттеушілерінің бірі "Сібір халықтары мен олардың жерлерінің қырлары туралы сипаттама"ғылыми еңбегін жазған орыс картографы С.У. Ремезов болды. XVIII ғасырдың бірінші жартысында Қазақстанда и. Д. Бухгольц, С. Лихарев, және Унковский және басқа да ғалымдардың экспедициялары жұмыс істеді. Олар Ертіс өзенінің аңғарын Зайсан көліне дейін, Тарбағатай таулары мен Алатау сілемдерін зерттеді. А. Бекович-Черкасскийдің ғылыми экспедициясы Арал және Каспий теңізінің аумағын картаға түсірді, сондай-ақ Қазақтар туралы кейбір этнографиялық мәліметтерді жинады. Хива ханның шапқыншылығы нәтижесінде Бекович-Черкасский экспедициясы сәтсіздікке ұшырағанына қарамастан, бұл Ресей ғалымдарының Орталық Азия мен Қазақстанды зерттеуге деген ұмтылысына әсер еткен жоқ.

Бухгольц Экспедициясы(1714 — 20), Солтүстік-шығыс Қазақстанның Ертіс өзені бойына Ресейдің әскери бекіністерін салу үшін ұйымдастырылған. Қазақ даласын отарлау мақсатында 1714 жылы 22 мамырда Петр І Шығысқа лейб-гвардия подполк. И.Д. Бухгольц басқарған арнаулы әскери экспедицияны аттандыру туралы жарлыққа қл қоойды. Қарулы экспедицияның жасақталуына Батыс Сібірдің бірінші генерал-губернаторы князь М.П. Гагариннің “осы өлкеде құм-алтын шашылып жатыр” деген лақабы да түрткі болды. 70 зеңбірекпен жарақталған 3 мыңға жуық солдаты бар жасақ Тобыл қаласынан шығып, 1716 жылы Ертіс жағасында Омбы, Ямышев, 1717 жылы Железинск, 1718 жылы Семей, 1720 жылы Коряков (Павлодар), Өскемен бекіністерін салды. Соңынан Үлбі, Верблюжский, Чернорецский, Осморожский, Семиярский, т.б. форпост-қамалдар орнатты. Жоңғарлармен арпалысып жатқан қазақтар Ресейдің бұл басқыншылық әрекеттеріне қарсылық көрсете алмады. Аталмыш бекіністер кейін Ресейдің Сарыарқаны, Ертіс бойы мен Алтайды түгел басып алуына қолайлы жағдай туғызған Есіл, Кузнецк, Сібір, қазақтар “Қасірет белдеуі” деп атаған “Ащылыөзек”, т.б. әскери шептердің құрылуына мүмкінді берді. 1731 жылы Кіші жүз ханы Әбілқайырдан ант қабылдатып алған ресейлікт

И.К.Кириллов 1689-1737 жылы өз экспедициясын басқарды. Оның көмекшісіне қазақтардың тілін, дәстүр-салтын жақсы білетін А.Тевкелев тағайындалды. Бұл экспедиция тарихта «Орынбор экспедициясы» деп аталды. Міндеті: қазақ даласының жер жағдайын зерттеу және жер бедерін картаға түсіру еді. Аталмыш экспедиция отарлау стратегиясын жүргізудің қызметін атқарды. Нәтижесінде, Кириллов «Қырғыз-қайсақ ордалары туралы түсіндірулер» атты еңбек жазды. Осы экспедиция басшысы Кирилловқа қатын патша өз тарапынан тікелей 18 мамыр күні былай деп тапсырма берген: • Ордада болып жатқан оқиғалар жайлы хабар алып келу; • Қазақтардың жоңғармен соғысы жайлы толық мәлімет білу; • Қазақтардың Ресейге көзқарасы қандай? • Жоғарыдағы мәселелерді толыққанды атқару үшін башқұрт пен қазақтардың арасынан сенімді адамдарды іріктеп, сол өңірге жіберіп (тыңшылық мақсатында) олар әкелген мәліметті Сібір губернаторына хабарлау. Кирилловтан кейін бұл істі В.И.Татищев (1686-1750) қолға алды. Ол өзінің ғылыми еңбектерінде қазақтардың тұрмысын, мінез-құлқын, мәдениетін сипаттап жазады. Осы экспедиция Қазақияның батыс өңіріне барлау-зерттеу тыңшылық жұмысын жүргізу барысында қазақтар тарапынан болуы мүмкін шабуылды болдырмауға

Лихарёв Экспедициясы– Ресей патшасы Петр І-нің Қазақ хандығына аттандырған И.М. Лихарев бастаған арнайы экспедициясы (1719). Л. э. зерттеулерінің нәтижесінде Өскемен бекінісі салынды, экспед. жүріп өткен жерлер картаға түсіріліп, Ертіс жағалаулары мен Зайсан к-н геогр. жағы.Лихарев экспедициясы-майор Иван Михайлович Лихаревтің жетекшілігімен Зайсан көлін зерттеу, Петр I-нің бұйрығымен ұйымдастырылды. Экспедиция барысында Лихарев отрядына жоңғар тайпасы оқ жаудырды және үш күндік атыстан кейін шегінуге мәжбүр болды. Экспедицияның нәтижелері 1720 жылы Өскемен қаласының құрылуы, Ертіс жағалауынан Зайсан көліне дейінгі жердің картасын жасау, сондай-ақ Абылайкит монастырь кешенінен қолжазбалар, суреттер және өзге де заттарды Санкт-Петербургке жіберу болды.1719 жылы 18 қаңтарда майорға Ертістің жоғарғы ағысы мен Зайсан көліне экспедиция жасау, Матвей Гагариннің ондағы алтын шөгінділер туралы сөздерін тексеру, ағаш болған жағдайда сол жерлерде бекініс құру, и.Д. Бухгольц экспедициясының сәтсіздігінің себептерін анықтау және Зайсаннан Амударияға баратын жол бар-жоғын білу тапсырылды.Өз тарапынан Лихарев патшаға тоғыз тармақтан тұратын өтініш берді, онда ол барлық қажеттіліктерді тізімдеді7

Иван Унковский экспедициясы-1722 жылы ақпанда артиллерия капитаны Иван Унковскийді Петр I ойрат (жоңғар) хандығының билеушісіне дипломатиялық миссиямен жіберді. Жол бойында Унковскийге Сібірден Орта Азияға дейінгі өзен жолдарын "іздеу" тапсырылды. Отряд құрамына геодезист және алтын іздеуге арналған бірнеше тау-кен мамандары кірді, бұл елшілікке ғылыми экспедиция сипатын берді. 1722 жылы 11 сәуірде Унковский Тобольскіге келді және осы жерден Ертіс бойымен Семей қаласына дейін…