Қаныш Сәтбаевтың даму салаларына әсері семинар материалы

«Қасиет қонған Қаныш Сәтбаев салған жол -ұрпаққа ұлағат»- тақырыбындағы ғылыми-практикалық конференция.

Баяндама тақырыбы: Қаныш Сәтбаевтың экономиканың дамуына әсері.

-Оның зерттеуі мен білімге әсері туралы есептер

-Осы саладағы даму перспективаларын талқылау.

Нуракова Арай Бейсенгазиевна

«Лайбұлақ орта мектеп бақшасы»КММ

Аннотация

Сәтбаев сынды ұлы тұлға және оның құндылықтар әлемі мен дүниетанымы туралы бір нәрсе жазу – ерен биік шыңның етегінде тұрып оның алыптығы туралы болжам айтқанмен бірдей іс. Сонда да болса, «жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын...» демекші, өткен ғасырдың соңында көшпелі қазақ ауылында дүниеге келсе де, зайырлық ілім-білімді жете меңгергені – еуропалық ғұламалардың өзімен пікір таластырып, геологиядағы металлогения ғылымының негізін қалыптастырған, сөйтіп химия ғылымындағы Менделеевтің периодтық жүйесі сынды Қазақстанның металлогениялық картасын тұңғыш рет жасап, соның негізінде бізге белгісіз жаңа пайдалы қазбаларды ашуға көмектесетін, кемел ақыл-парасатымен әлемдік өркениетке өшпес үлес қосып кеткен феномен тұлғаның дүниетанымдық жұмбағын шешуге ұмтылу қай саладағы зерттеушіні де қызықтырары анық.

Қ. И. Сәтбаев – туған халқының нұрлы болашағы үшін білімнің құдіреті арқылы күресе білген бірегей тұлға. Қазақ ғылымының қарашаңырағы Ұлттық академиясында қыруар ғылыми зерттеулер жүргізді. Ол кісі соғыстан кейінгі қиын-қыстау кезеңде қазақ Академиясын өзі бас болып құрып, ғылымның бастауында тұрды.

Қазақстан ғылымы үшін Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың есімі қастерлі де қымбат. Жасынан зеректік танытқан Қаныш аға өзінің бар ғұмырын ғылымға арнау туралы шешім қабылдағанда ол тек биік мақсаттарды көздеген еді. Қазақстанда геология мектебін қалыптастырып, жер асты қазба байлықтарын ел игілігіне жаратуы, осы салада көптеген ізбасар шәкірттерді тәрбиелеп шығуы өз алдына бір төбе. Жалғыз геология ғана емес, басқа ғылым салалары бойынша да талай азаматтардың ізденіс жолына түсіп, ғалым болуына өзінің ағалық және әкелік қамқорлығын көрсетті. Оның бүкіл өмір жолы, еліне сіңірген еңбегі, жасаған қызметі кейінгі жастарға үлгі-өнеге болды.

Әрине, мен конференция қатысушыларына нәтижелі диалог

құруларына, оның нәтижесі Қазақстандағы зерделенетін мәселелердің

жай-күйі мен келешекте жақсы түсінуге мүмкіндік беретін нақты ғылыми

қорытындылар шығаратынына жүректен тілектеспін

Қаныш Сәтбаевтың экономиканың дамуына әсері

Еліміз егемендік алғаннан бері жас ұрпақ тәрбиесінің темірқазығы

-қазақстандық патриотизм болды. Патриоттық , отаншылдықсезім бірте-бірте, адамның саналы өмірімен бірге қалыптасатынсаяси -әлеуметтік құбылыс. Бір жағынан, ол жеке тұлғалық, қоғамдық сана элементтерінен тұрса, екінші жағынан, Отанды қорғауға, сақтауға, нығайтуға бағытталған сезім. Қазақстандық патротизімнің қайнар көзі – халықтың береке- бірлігінде, ынтымақ -ықыласында, елдігі мен ерлігінде және мемлекетіміздің күш қуатының беріктігі мен ұлан – байтақ жерінің бір тұтастығында.

Қазақстандағы ғылыми жетістіктердің көпшілігі, әсіресе біздің жеріміздегі ғасырлар бойы тұнып жатқан мол қазба байлықтарды зерттеп, игеру әлемге әйгілі тұлға – Қазақстан Ғылым академиясының тұңғыш президенті қаныш Сәтбаев есімімен, еңбегімен тікелей байланысты.

Қазақстан ғылымының ірі ұйымдастырушысы ретінде танылған Сәтбаев, 130-дан астам еңбегін, негізінен Жезқазған кен орынына арнап жазды. Оның зерттеулері және жарияланымдары, әсіресе Жезқазған мыс кен орнының зерттелуі мен дамуына айтарлықтай үлес қосты. Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың ғылым мен Қазақстанның индустриялық дамуына қосқан үлесі, оның ғылыми басқару және өнеркәсіптік кешендерге тәжірибелік көмек көрсету саласындағы орасан зор ұйымдастырушылық қызметімен айқын көрінеді. Оның басшылығымен Қазақстан Ғылым Академиясында ядролық физика, математика және механика, гидрогеология және гидрофизика, мұнай және табиғи тұздар химиясы, химия-металлургия, тау-кен металлургия, ихтиология және балық шаруашылығы, эксперименттік биология, экономика, философия және құқық, әдебиет және өнер, тіл білімі салаларында жаңа академиялық институттар ашылды. 1947 жылы Қаныш Сәтбаевтың Англияға сапары кезінде Ұлыбританияның экс-премьер-министрі Уинстон Черчилльмен болған кездесуі ерекше оқиға болды. Черчилль қалжыңдап: «Барлық қазақтар сіз сияқты сұңғақ, батыр тұлғалы ма?» деп сұрағанда, Сәтбаев: «О, жоқ, Черчилль мырза, қазақтардың ішіндегі ең кішісі мен, менің халқым менен де биік» деп жауап берген. Бұл

Сәтбаев Геологиялық ғылымдар институтының директоры лауазымын сақтап қалды және Орталық Қазақстанның болжамды металлогениялық картасын құру бойынша жұмысын жалғастырды. 7 жылдан кейін, Сәтбаевтың Орталық Қазақстанның металлогениясы бойынша маңызды ғылыми еңбегі Ленин сыйлығына ұсынылды. Алайда, ол бұл сыйлықты жеке алудан бас тартып, металлогениялық картаны дайындауда ұжымның еңбегін ерекше атап өтті. Бұл әрекеті арқылы Сәтбаев ғылыми қауымдастықтағы ұжымдық еңбектің маңыздылығын және өзінің ұжымдық жетістіктерге деген сенімін көрсетті. Ғалым Ертіс-Қарағанды каналының құрылысын белсенді түрде қолдап, Кеңес Одағының түрлі инстанцияларында каналды жобалау ісін жандандыруға жан-жақты ықпал етті. Тәуелсіз Қазақстанның өнеркәсібін өркендетуге үлес қосып жатқан мысты өңірдің бүгінгі еңбеккерлері, оның болашағы – жастар осындай қиындықпен дүниеге келген өндіріс алыбының алғашқы ұйымдастырушысы ретінде Қаныш Имантайұлын зор мақтанышпен естеріне алады. Бұл сезім асыл тұлғаның есімін ардақтайтын әрбір азаматтың жүрегінен табылары хақ.

-Оның зерттеуі мен білімге әсері туралы есептер

Қаныш Сәтбаев Қазақстан ғалымдары арасындағы ақылшы және тәрбиеші ретінде танылған дара тұлға Қаныш Сәтбаев оқу-ағарту саласына да зор үлес қосты. Ол қазақ орта мектептерінің төменгі және жоғары сынып оқушыларына арналған «Алгебра» оқулығын дайындаған, бұл оқулық математикалық білім берудің негізін қалауға көмектесті. Бұл кітапты ғалым 1924 жылы 25 жасында қазақ тілінде араб графикасымен жазып шыққан екен. 592 беттік қолжазба артынша латын графикасына 1929 жылы (1400 бет) көшірілген[4]. Жезқазған жерінде еңбек еткен алғашқы кездің өзінде-ақ ғалым оны «геологиялық Эльдорадо» деп атады. Қаныш Имантайұлының пікірінше, Жезқазған қойнауында жүз мыңдаған емес, жүз миллиондаған кен байлығы жатыр және мұнда осы уақытқа дейін не Америка, не Еуропа білмеген деңгейде мыс өндіруге болады деп есептеді.

«Қарсақбай ауданы және оның болашағы» атты мақаласында Қаныш Сәтбаев: «Жезқазған мүмкіндігі жағынан дүниежүзінің бай мыс аймақтарына жатады және болашақта Американың белгілі мыс орындарын басып озады», деп жазды. Алайда сол кезеңде Кеңес одағының өнеркәсіп саясатын жүргізген кейбір теріс пиғыл-дағы шенеуніктер Қаныш Сәтбаевтың болжамын теріске шығаруға тырысты. Бұл пікір Үлкен…