Ресей империясының Қазақстанды саяси отарлауы туралы мақала

Ресей империясының Қазақстанды саяси отарлауы

Тұрсынбаева Ұлбосын Жетекшісі: Альдибаева А.Б.

Ресей империясы қазақ даласын отарлаудың ең тиімді, әрі қолайлы болған тұстарын қарастыра отырып, осындай әдіс тәсілдердің нақты әрекеттеріне көшуді жоспарлай бастайды.

Патшалық әкімшілік ХІХ ғасырдың 60 жылдарының орта тұсынан бастап Қазақстанды отарлаудың «ең сенімді» жолына түсті. Ол Орталық Ресейден орыс шаруаларын қазақ жеріне қоныс аударту еді. Мұндай саясатты бастай отырып, ол өзара тығыз байланысты мынадай екі мақсатты көздеді. Біріншіден, 1861 жылғы 19 ақпанда жарияланған реформадан кейінгі уақытта метрополияда қалыптасқан әлеуметтік шиеленісті жерге мұқтаж орыс шаруаларын Қазақстан және басқа отарлық тәуелділіктегі аймақтарға қоныс аударту арқылы бәсеңдету болса, екіншіден, қоныс аударушы орыс және басқа еуропалық шаруаларды жаңа елдерде өзінің саяси әлеуметтік тірегіне айналдыра отырып, қазақ қоғамындағы отарлық билікке қарсы күштерді біржола құрту, сөйтіп болашақта қазақ елін орыстандыру арқылы империяның географиялық құрамды бөлігіне айналдыру еді. Басқаша айтқанда, Ресейдің Қазақстанағы «тарихи» миссиясына орыстық империялық тарихнама және оның батыстағы еуропацентристік пікірлестері қаншама «өркениеттілік», «ағартушылық» сипат беруге тырысқандарымен, шын мәнінде орыс әкімшілігінің Қазақстанда ұстанған бағыты қатардағы жаулап алушылытың, отарлаудың нағыз өзі болатын.

Орыс шаруаларына дейін қазақ даласын игеруді бастап берген, әрине казактар еді. Ресей империясындағы 11 казак әскерінің төртеуі (Орал, Сібір, Орынбор, Жетісу) қазақ жерлерінде құрылды. ХІХ ғасырдың соңына қарай негізінен қазақ жерінен тұрған Сібір казак әскері 5 млн десятина, Орал казак әскері – 6 млн десятина және Жетісу казак әскері 610484 десятина, бәрін қосқанда 11 610 484 десятина жер иемденді [27].

Патша әкімшілігі жүзеге асырған реформалар шаруалардың мұң мұқтаждарын, жер мәселесі т. б. толық қанағаттандыра алмауының себебі де Ресейден қазақ даласына орыс шаруаларының толассыз ағылып келуіне қатты әсер етті.

Помещиктер мен буржуазияның мүдделеріне сай келген қоныс аудару мәселесіне патша үкіметі ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап қатты назар аударды. Өйткені Ресейде басыбайлылық хұқықтың жойылуы және әлеуметтік әкімшілік жөніндегі реформалар аграрлық мәселені толық шешкен жоқ. Ресейдің орталық аудандарында шаруалар толқулары тоқтамады. Осындай жағдайда патша өкіметі шаруалардың назарын революциялық қозғалыстан аудару үшін бірқатар шаралар қолданды. Қоныс аудару шаралары сол саясаттың бірі еді. Сібірді, Қазақстанның солтүстік, батыс, орталық және оңтүстік шығыс аудандарын отарлау арқылы патша өкіметі Орталық Ресейден шаруаларды қоныс аудартып, жаңа жерлерде солар арқылы өзіне тірек жасамақ болды. Дегенмен, казак-орыс қоныстарын құру, әскери бекіністер салу патша үкіметінің қазақ жерін отарлау барысындағы өтпелі кезең ғана еді. Біржола отарлаудың баянды жолы жаңа жерге орыс шаруаларын мейлінше көбірек қоныстандыру екендігін патша үкіметі жақсы түсінді.

Мұндай мемлекеттік шараның заңдық негізін құрған 1868 жылы 21 қазанда патша бекіткен «Орал, Торғай, Ақмола және Семей облыстарын басқару жөніндегі уақытша ереже» (бұдан былай «Уақытша Ереже») еді. Оның 210-бабында «қырғыздар қоныстанған жерлер мемлекет жері есептеліп, қырғыздарға қоғамдық пайдалануға берілді» деп көрсетілді [28].

Ресей үкіметі жаңадан қоныс аударушылардың жағдайын жасауға, сонымен қатар көптеген жеңілдіктер көрсетуді қолға ала бастады.

Үкімет орындары қоныс аударушыларға түрлі жеңілдіктер жасап, артықшылықтар берді. Бұл іс жергілікті әкімшіліктің қолында болды.

Мәселен, 1869 Түркістан генерал губернаторы К.Ф. фон Кауфман бекіткен «Жетісуда шаруаларды қоныстандыру туралы уақытша ережелер» облысқа келген келімсектердің жағдайын жеңілдетуді көздеген бірсыпыра шараларды белгіледі. Олардың ішінде мынадай жеңілдіктер бар еді: а) әрбір қоныс аударушы ер адам басына егіншілікке қолайлы 15 десятинадан жер бөлініп, оған басы артық 15 десятина қосылды. Ал почта тракті бойындағы бекеттерге орналасқандарға 30 десятина бөлініп, оған 15 десятина басы артық жерлер қосымша берілді; ә) қорныс аударушылар 15 жыл бойы салықтан, түрлі міндеткерліктерден (соның ішінде рекруттық) босатылды. Мұқтаж отбасыларына 100 сомға дейін қарыз беру белгіленді.

Ал, ішкі Ресейден қоныс аударушы орыс шаруаларының қазақ даласына қоныстануы жергілікті халықтың дәстүрлі өмір сүру заңдылықтарына кері әсерін тигізбей қоймады.

Тек 1885 жылдан 1893 жылға дейін Ақмола облысының жергілікті халқынан 251779 десятина жер тартылып алынып, 10940 адам халқы бар 24 жаңа село пайда болды. Семей облысында бұл кезде қазақ шаруаларынан 33064 десятина егістік жер тартып алынды. 1884-1892 жылдар аралығында мүнда 3324 отбасы қоныстанды. Шеттен шаруаларды әкеліп қоныстандыру, Сырдария облысындағы Шымкент, Ташкент және Әулиеата уездерін кеңінен қамтыды.

Отаршыл патша әкімшілігінің орыс шаруаларымен қоса көшпелі өмірге бейімделген қазақ халықын да отырықшылыққа көндіруге әрекет ете бастады.

Қазақ жерлерін отарлау барысында отаршыл күштердің «излишки», «жер нормасы» сияқты ойлап тапқан әдістерінің бірі көшпелі қазақтарды «жерге орналастыру» (землеустройство) саясаты еді. Көшпелі қазақтарды жер үлесін беріп орналастыру және оларды көшпелі тұрмыстан отырықшы тұрмысқа өтуге ынталандыратын шараларды қарастыру жөнінде мәселе алғаш рет 1896 жылы Сібір темір жолы комитетінде көтерілді. Комитет отырықшы тұрмысқа өтіп жатқан қазақтарға түрлі жеңілдіктер жасау мәселесін қоя отырып, бірақ ол шараларды белгілеуді өз қолына алмай, Ішкі істер министрлігіне тапсырады. 1905 жылы 5 мамырда патша жарлығымен Егіншілік және мемлекеттік мүлік министрлігі Жерге орналастыру және егіншілік бас басқармасы болып қайта құрылды. Осы жарлықпен Ішкі істер министрлігіне қарасты Сібір бұратаналарына қатысты жерге орналастыру және жер пайдлалану істері де Бас басқармаға өтуге тиіс болды. Бас басқарманы құру туралы .кімет жарлығында орыс емес халықтарға «қамқорлық» жасау жөнінде де айтылды.

Ал 1907 жылдың соңынан бастап жерге орналастыру ісі Қоныстандыру басқаримасының қолына өтіп, жергілікті жерлерде қоныстандыру мекемелері мен жерге орналастыру мекемелерінің бірігу процесі жүрді. Енді тұтас бір ұжымға айналған бұл мекемелердің басында бір ақ адам, яғни қоныстандыру және жерге орналастыру ісінің меңгерушісі тұрды. Бұл мекемелердің ең негізгі міндеті қазақтарды жерге неғұрлым көбірек орналастырып, қоныс аударушыларға мүмкін болғанша молырақ «артық» жерлер шығару еді. Профессор Кауфманның сөзімен айтқанда, жергілікті халықты жерге орналастыру міндетін мойнына алған