Сабақтас құрмалас сөйлемнің түрлері мен жасалуы

Сабақ жоспары №51

Пәні: қазақ тілі

Сабақтың тақырыбы: Сабақтас құрмалас сөйлем. Көп бағыныңқылы сабақтас сөйлем

Білімділік: студенттерге сабақтас құрмалас сөйлемің ережесін, оның түрлеріне , жасалу жолдарына, көп бағыныңқылы сабақтас сөйлемнің түрлеріне жалпы түсінік беру,

білім,білік,дағды қалыптастыру

Дамытушылық: студенттердің ой-өрісін,таным деңгейін,сабаққа деген қызығушылығын дамыту

Тәрбиелік: студенттерді Отансүйгіштікке,өз ойын еркін айтуға,әдептілікке,инабаттылыққа тәрбиелеу

Сабақтың түрі: жаңа сабақты меңгерту

Сабақтың әдісі: Баяндау,ой қозғау,сұрақ-жауап, талдау

Сабақтың көрнекілігі: кеспе қағаздар,тірек сызбалар, кесте, дидактикалық материалдар

Сабақтың барысы:

1.Ұйымдастыру кезеңі: Сәлемдесу, студенттерді түгелдеу,журналмен жұмыс,студенттердің назарын сабаққа аудару

2.Жаңа сабақты меңгерту

Студенттерге жаңа сабақты баяндау, сұрақ- жауап әдіс- тәсілдерімен түсіндіремін

Сабақтас құрмалас сөйлем-құрамындағы жай сөйлемдер басыңқы және бағыныңқы қатынаста байланысатын,алғашқысының баяндауышы тиянақсыз тұлғада болып,келесісіне бағынатын құрмалас сөйлемнің түрі

сөйлемнің түрі.

1.Шартты бағыныңқылы сабақтас сөйлем-Құрамындағы бағыныңқы сыңардың мағынасы басыңқыдағы іс-әрекет,оқиғаның шартын білдіретін сабақтас құрмалас сөйлемнің түрі.Мысалы:Студенттер уақытында келсе,кезекшілер де ерте қайтады.

Сабақтас құрмалас сөйлемнің жасалу жолдары:1.Шартты райдың –са,-се жұрнағымен:Топ ұйымдастырушылары шебер болса,жұмысшылар уақытында бітер еді.2.Көсемше арқ:Ата-аналар келісім бермей,студенттер ештеме шеше алмайды.3.Есімшенің:-ған,-ген,-қан,-кен жұрнақ-мен жатыс септік жалғауы қосылып,етістіктің болымсыз түрінің жұрнағы жалғанады.Мұғалім уақытында ескертпегенде,студенттер үйлеріне қайтар еді.

2.Қарсылықты бағыныңқылы сабақтас сөйлем-Бағыныңқыдағы оқиға,іс-әрекет басыңқыдағы іс-әрекет,оқиғаға қарама-қарсы мәнде айтылатын сөйлем.Айбек ерте келгенімен,машина уақытынан кешігіп жетті.

Қарсылықты бағыныңқылы сабақтастың жасалу жолдары:1.-ған тұлғадағы есімшеден б\п,көмектес септікжалғауы жалғанады.Қыркүйектің соңғы аптасы енді басталғанымен,күн ерте суытты.2.көсемшенің –а,-е жұр-ғы сөзге тұр көмекші етістіге тіркеседі.Айжанның сөзі есінде бола тұра,Сандуғаш колледжге келмеді.

4.Себеп бағыныңқылы сабақтас сөйлем-бағыныңқы сыңарында басыңқыда хабарланған оқиға,құбылыс,іс-әрекеттің себебеі ашылатын сабақтастың түрі.

Себеп бағыныңқылы сабақтастың жасалу жолдары:

1.-ған жұр-на шығыс септік жалғауы жалғанады.Сүт тасып кеткендіктен,апасы қонақтарға сүтті көршілерден алдырды.

-ған жұр-ғы сөзге соң шылауы тіркеседі.Маржан қысылып отырған соң,Сәкен де көп сұрай бермеді.

-п көсемше жұрнағы:студенттер тапсырманы уақытында орындап,ұстаздары риза болды.

-й жұрнағы болымсыз етістікпен:Терезе жабылмай,отырғандар тоңып кетті.

3.Мезгіл бағыныңқылы сабақтас сөйлем-Бағыныңқыдағы оқиға,іс-әрекет басыңқыдағы оқиға,іс-әрекеттің орындалғанын немесе орындалу уақытын,мезгілін білдіретін сабақтастың түрі.Сабақ аяқтала бергенде,атасы да есіктен кірді.

Мезгілдес бағыныңқылы сабақтастың жасалу жолдары:

1).Есімше арқылы:Балнүр орнынан тұра бергенде,бала да кітабына жармасты.

2.Баяндауыштан кейін –ақ,-ғана демеулік шылау арқ тіркеседі.Нұржан қолын ала бергенде-ақ,інісі ойыншығын тастады.

3.Есімшенің-ар,-ер,-р жұрнағына жатыс септік жалғауы жалғанады.Меруерт қалаға барарда,анасы көп уайымдаған.

4. Атау септіктегі есімшелерге кезде,шақта,соң,сайын сөздері тіркеседі.Түн шымылдығы жабылған сайын,балалар қорқа бастады.

5.Барыс септіктегі есімше дейін,шейін демеуліктерімен бірге жұмсалады.Ауыл ұйқыға жатқанға дейін,тойдың абыр-сабыры басылмады.

6.Шығыс септік және кейін,бері,былай сөз-ң жасалады.Жанат келгенімен,бұдан кейін Дулат хабарласпайды.

2)-а,-е,-й жұрнақтары:Микрофон дауысы шыға бере,отырғандар тынышталды.

-қалы,келі,ғалы,гелі:Нұржан осы әңгімені қозғағалы бері,жолдасы да қызыға тыңдайтын болды.

-ып,іп,п:Бір уақытта олардың дауыстары да естіліп,ағасының шапаны көзіне оттай басылды.

6.Мақсат бағыныңқылы сабақтас-бағыныңқы сөйлем басыңқыдағы іс-әрекет,қимыл,құбылыс,оқиға,ойдың мақсатын білдіретін сабақтас құрмалас сөйлем.

Мақсат бағыныңқылы сабақтастың жасалу жолдары: