Сандық ұғымдар арқылы жасалған күрделі атаулар мақаласы

САНДЫҚ ҰҒЫМДАР АРҚЫЛЫ ЖАСАЛҒАН КҮРДЕЛІ АТАУЛАР КОНЦЕПТІЛЕРІНІҢ МАЗМҰНЫ

Концепт ұғымы. Концепт мәселесінің теориялық негіздері Д.С.Лихачев, Н.Д.Арутюнова, Е.С.Кубрякова, А.Н.Мороковский, В.В.Колесов, В.А.Маслова, А.Я.Гуревич, А.Вежбицкаяның еңбектерінде әр қырынан қарастырылды. Н.Д. Арутюнова концептілер туралы былай дейді: «… каждое из этих слов обладает своими законами, сочетаемостью, своим лексиконом, фразеологией, риторикой и шаблонами, своей областью референции, и поэтому, описывая и анализируя «язык» каждого культурного концепта, мы открываем доступ к соответсвующему понятию». Мәдени сөздерді әлеумет жасайды, «сол тілдің өкілдерінің әрқайсысына түсінікті мағынада қолданылады», яғни кез келген тілдің актив сөздік қорына кіреді. Олардың міндеті – тілдегі кейбір түсінктерді, ұғымдарды сол әлеуметте бар концептілерді орнықтыру және соның негізінде рухани сананы, түсінікті қамту. Олардың әрқайсысында сол ұлт мәдениеті, менталитеті бейнеленеді. Сөздердің «мәдениленуі» әдет-ғұрыпты сипаттайтын, адамның жекелеген қасиеттерін білдіретін сөздердің (тұрмыс, мінез-құлық, кедейлік, батырлық т.б.) тіпті нақты іс-әректтердің (ән салу, күш сынасы т.б.) негізінде де жүзеге асады.

Әсіресе тірек концептілер (тірек сөздер) – ұлттық танымның, мәдениеттің бір бөлшегі (элементі), сонымен қатар оны түсінудің де кілті. Тірек концептіні талдау арқылы ұлттық танымның, мәдениеттің даму қалпын, оның қазіргі өмірдегі жай-күйін білеміз. Осы мәселе төңірегінде В.А.Маслова мәдени ақпарат тілдің номинативті бірліктері арқылы төрт тәсілмен – «мәдени семалар», «мәдени ая», «мәдени концептілер», «мәдени коннотациямен» берілетінін айтады. Бұл тұрғыда мәдени концептілерге «ұлттық мәдени категорияларды» жатқызуға болады. Мысалы, қазақтар үшін амандық (он екі мүшең сау ма?), шеберлік (бес аспап), мұқтажсыздық (төрт тұрманы түгел) т.б. ұғымдар мәдени концептінің ұлттық мәдени категорияларын жатады. Құрамында сандық атаулар бар күрделі атауларға қатысты тірек ұғымдар осы аталған мәдени концептілердің категориялары ретінде танылып, тірек немесе түйінді ұғым негізінде этностың мәдени, рухани болмысын бейнелейді.

Танымдық концепт сөздердің аясы нақты, жинақтаушы заттық лексиканың есебінен кеңейе алады. Мысалы, «үй», «соғыс», «қару», «адам ағзасы» т.б. көптеген өсімдік пен жануарлардың, тұрмыстық заттар мен құбылыстардың жекелеген ұлттың өзіндік менталитетіне байланысты ерекше концептілік мән алуы ықтимал, Сөйтіп, заттар мен құбылыстарды таңбалаушы тілдік бірліктер мәдени компоненттерімен ерекшеленеді. Мысалы орыстар мен басқа…