Сартай батыр туралы ауызша деректерге арналған мақала

Сартай батыр туралы ауызша деректер

Бұғыбай Ислам 6 «Б» класс оқушысы

Жетекшісі Джамбаева Раушан Жумабековна

Сартай Байжанұлы ( шамамен 1711-1785) –батыр. Кіші жүз Әлім ішінде Жақайым атасынан шыққан. Есімі А.И.Левшиннің «Описание киргиз-кайсацких орд и степей», А.И.Тевкелевтің «күнделіктерінде», М.П.Вятькиннің «Сырым батыр» кітаптарында кездеседі. 1732 жылы 6 наурыз күні Сартай батырмен әңгімелескенін жазады. Генерал-губернатор О.А.Игелсьтомның 1785 жылы Кіші жүзді басқару жөніндегі реформасы бойынша, Сартай батыр, Қара Көбек би мен Мұратбек би үшеуі Әлім руын басқарған Сартай батырдың ерлігі мен елшілік қызметі туралы Н.Қосжанұлының «Мың бала» дастанында айтылады. Жырда мың баланың жасағын басқарған 15 жасар Сартайдың Әбілхайыр хан басқарған сарбаздардың құрамында болғаны айтылады. Батырдың өз өсиеті бойынша денесі Қазалы қаласының оңтүстігндегі Қызылдың құмындағы Қосым қожа қорымына жерленген.

Сонымен қатар Сартайдың бейіті Райымда деп қате көрсетілген. Ақшатау елді мекенінен шығысқа қараған көл жағасында Сартай деген жер атауы бар. Шындығында бұл оның денесін жуған жері. Бейіті Қазалы қаласының оңтүстік жағындағы Қызылдың құмында:

Ел аузында мынадай аңыз бар. «Бірде Қосым қожа, Дәулет бақсы және Сартай батыр үшеуі Қызылдың құмында келе жатады. Алдарынан шыға келген қоян жәй жүгіріп барып көрінген бұта түбіне жата кетеді. Ат тізгінін тежеген Қосым қожа: «менің өлгеннен кейінгі бейітім анау қоян жатқан жер. Сен Сартай оң жағыма, Дәулет сен сол жағыма жайғасарсың» -депті. «Ау бізді?»-деген Сартайдың сұрағына «Ештеңе етпес, өзім алдырамын»-деп Қосым қожа жауап қатқан екен.

Дүниеден қайтар сәтінде араздасып қоштасқан ағайын-туыс, балаларына Сартай: «Мені Қызылдың құмына Қосым қожаның жанына жерлеңдер» -деп өсиет айтыпты. Қыс мезгілі болса керек, әке өсиетіне шошына қараған баласына: «Балам мені ақбас атанға артып, басын бос қоя бер, межелі жерге сол жеткізер» -деп сабырмен жауап беріпті. Қыстың сарышұнақ аязына қарамастан, желе жортқан ақбас атан қаралы топты Қосым қожаның бейітіне жеткізгенде күн райы бірден сынып, сіреу қар еріп жөнеліпті. Еш қиындықсыз Сартай денесін тапсырып қайтуға жиналғанда қыс қаһары қайта күшіне мінген екен.

Біреуден біреуге жеткен бұл әңгімені аңыз десек те әруақты бабалардың құдіретіне шек келтіріп болмас және шындық оқиға деп бағаламасқа лажы да жоқ.

Сартайдың әкесі Байжан бидің үйіне бір жылдары Кіші жүздің хандарынан бір қонақ келіпті. Жеті жасар Сартай әкесінің мол тігілген түйе жүн шапанының астында тығылып хан мен бидің сұхбатын тыңдап отырады. Сұхбат ұзаққа созылып, тамақтың мезгілі өтіп бара жатады. Хан бидің әңгімесін бұзуға батпаған қауымның назарын байқаған жеті жасар Сартай әкесіне: « Әке, осы тамақты хан жейді ме?»-дегенде барып сыйлы қонаққа арналған қонақасы мезгілінің ауып кеткенін біліп сұхбаттасар дәмге бұрылған екен. «Болар елдің баласы он бесінде баспын дейді» деген халық даналығы да осындай өмірлі тәжірибеден туындаған сияқты.