Сатылай кешенді талдаудың маңызы туралы мақала

«Өрлеу» біліктілікті арттыру Ұлттық Орталығы» акционерлік қоғамының филиалы Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты

Кафедра: «Инновациялық технологиялар мен жаратылыстану-ғылыми (гуманитарлық) пәндерді оқыту әдістемесі»

Жоба: Қазақ тілі пәнін оқытуда сатылай кешенді талдау технологиясының тиімділігі

Тыңдаушылар: Молдабекова С.,

Төкеева Ж.,Карсакова К.,

Божбанова Б.,Жауғашарова Р.,

Уразбаева К.,Абдумаликова А.

Жетекші: Керимбекова Ф.К. –– «Өрлеу» БАҰО филиалы Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институтының аға оқытушысы

Жұмысты өткізу мерзімі: 30.01.2015ж.

Шымкент 2015 жыл

Мазмұны:

І. Кіріспе ...................................................................................................................

1.1 Сатылай кешенді талдау технологиясының мақсаты, міндеті, ерекшеліктері..............................................................................................................

1.2 «Сатылай кешенді талдау» технологиясының мәні, қажеттілігі, маңызы, құрылымы...................................................................................................................

1.3 Сатылай кешенді талдау технологиясының деңгейлері мен ұстанымдары:

ІІ. Негізгі бөлім.........................................................................................................

2.1 «Фонетика» саласы бойынша сатылай кешенді талдау жүргізе оқытудың лингвистикалық және әдістемелік үлгілері. Тілдік талдауға матиматикалық тәсілді қолдану...........................................................................................................

2.2 Лексико - грамматикалық талдау жасаудың әдістемесі..................................

2.3 Синтаксистік талдау жүргізу үлгілері................................................................

ІІІ. Қорытынды........................................................................................................

ІV. Пайдаланылған әдебиеттер.................................................................................

Кіріспе

Білім беру жүйесінің басты міндеті – ұлттық және жалпы адамзаттық құндылықтар негізінде жеке адамды қалыптастыруға және кәсіби шыңдауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау, оқытудың жаңа технологиясын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық, ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу...

Н.Ә.Назарбаев

ХХІ ғасырда біздің еліміз ғаламдану және жаһандану процессіне көшуде. Осы процессті жандандырып дамытуда жас ұрпақтың білімі мен біліктілігі орасан зор роль атқарады.

Бүгінгі таңда Республика мектептері толығымен жаңа ақпараттық комьютерлік техникалармен қамтамасыз етілуде, әрине бұл жаңашыл мұғалімдердің құзырлылығымен сапалы және инновациялық технологияларды талап етеді нәтижеде «жаңа ұрпаққа –жаңашыл оқыту — жаңа мұғалім». Білім сапасын көтеруде инновациялық технологияларды дұрыс және сауатты қолдану жылдан жылға күрделі және өзекті мәселеге айналуда. Қазіргі педагогикалық технологиялар негізінен гуманистік бағытта, қарым-қатынаста жеке тұлғаны қалыптастыруға бағытталған. Оқыту барысында озық, тиімді технологиялар тәжірибеге енгізілуде. Бұрынғы әдетке айналған сабақ үлгілеріне альтернативті болатын бұл технологиялар мұғалімге қарағанда оқушының басымырақ рөл атқаруына жол сілтейді. Оқушы бойындағы сан қырлы қасиеттер мен ерекшеліктерді ашуға, жеке мүмкіндіктерін жетілдіруге жағдай жасауымызға бағыттап, оның қызығушылығын, танымдық белсенділігін арттыруға зор ықпал етеді, білім-білік дағдыларын дамытуға көмектеседі.

Осы мәселенің төңірегінде көптеген көкейкесті сұрақтар пайда болуда. Мұғалім, қазіргі таңда қай технология болмасын ұтымды және тиімді пайдалануы шарт. Мен, өз шығармашылық жұмысымда Н.А. Оразахынованың «Сатылай кешенді талдау» технологиясы (СКТТ) жөнінде пікір бөлісемін деген ойдамын.

1.1 Сатылай кешенді талдау технологиясының мақсаты, міндеті, ерекшеліктері

Сатылай кешенді талдау дегеніміз – оқыту мақсаты, міндеттері, әдіс-тәсілдері, өзіндік ерекшелігі бар және оқушыларға білімді ғылыми негізде сатылай, жүйелі, кешенді меңгертіп, оларға ұлттық құндылықтарды бағалай, қолдана білуге машықтандыратын оқыту. Сатылай кешенді талдау оқушыларға әр пәннің ғылыми мазмұны мен жүйесін, құрылымын терең меңгерте отырып, сөйлеу тілінің байлығын және әдеби тіл нормасын үйретіп, дұрыс сөйлеу, сауатты жазу дағдысын қалыптастырады. Сатылай кешенді талдау технологиясының басты қағидаларының бірі – жоғары қиындықта оқыту.

Сатылай кешенді талдау технологиясының мақсаты:

Қазақ тілінде ойын еркін жеткізе алатын, өз ана тілінде толық орындата алатын, қазақтың тарихы мен мәдениетін меңгерген жан-жақты білімді ұлттық тұлға қалыптастыру

Қазақ тілін оқытудағы сатылай кешенді талдау технологиясының міндеттері:

Пәндік материалдарды оқушының жас ерекшелігін ескере отырып ғылыми негізде меңгерту.

Сатылай кешенді талдау арқылы әр пәннің теориялық материалдарын тілдік қатынас теориясы (жазылым, айтылым, тыңдалым, сөйлесім) арқылы практикалық тұрғыдан талдап, тұжырым жасап, оны өмірде қолдана білуге машықтандыру.

Әр пәннің табиғатын танытуда оқушының жеке мүмкіндігін ашуға ықпал ету.

Оқушылардың логикалық ойлау жүйесін дамыту мақсатында әртүрлі пәндердің мазмұнына сай түрлі сөзжұмбақтар, танымдық , ұлттық ойындар үлгілерін кеңінен қолдану және ондай ойындарды олардың өзіне құрастырып, жасауына бағыт-бағдар беру.

Кез келген шаршы топта өз көзқарасын дәлелдей отырып, шешен де шебер жеткізе білуге машықтандыру. Сол арқылы әр оқушының өз ана тілін, тарихын, ділін, ұлттық құндылықтарын жете меңгеріп, басқаларға таныта, бағалай білуге баулу.

Сатылай кешенді талдау технологиясының ерекшелігі:

Оқу материалының жүйелілігі, бірізділігі.

Табиғилығы.

Дағдыға басым бағыт беруі.

Оқушыларға берілетін білімнің саралануы.

Оқыту мен тәрбиенің бірлігі.

Ұлттық құндылыққа ерекше орын берілуі.

Оқу үрдісінде пәнаралық байланыстың мақсатты енгізілуі.

Барлық оқушыны табысты оқыту.

Білім алуға деген ынтасы мен іскерлік қабілетіне ықпал ету.

Шығармашылық қабілетін дамыту.

Ғылыми ізденіске жетелеу.

1.2 «Сатылай кешенді талдау» технологиясының мәні, қажеттілігі, маңызы, құрылымы

Қазақ тілін оқытудың мақсаты – грамматикалық тұлғалар мен олардың атқаратын қызметін саралап, оның әлеуметтік мәнін, қоғамдағы коммуникативтік қызметін байқатып, тіл мәдениетін арттырып, шығармашылық ізденіс пен іскерлік дағдыларын қалыптастыру.

Осы мақсатқа жетудің, яғни, тілдің қатпарлы сырын терең игертудің бір жолы – тіл білімі салаларын сатылай кешенді талдай оқыту.

«Cатылай кешенді талдау» технологиясының мәні – оқушылардың тіл білімі салалары бойынша меңгерген теориялық білімдерін практикалық тұрғыдан талдап саралап меңгертудің ең қажетті құралы екендігінде. Практикалық тұрғыдан жетік игерілмеген білім құр жаттандылыққа ұрындырады. Есте ұзақ сақталмайды.

Тілдің әр саласынан өтілген материалдарды, ондағы түрлі грамматикалық тұлғалардың атқаратын қызметтері, тыныс белгілерінің қолданылу ерекшеліктерін талдап, саралап, жинақтап меңгертуде сатылай кешенді талдаудың маңызы зор болмақ.

Мұғалімдер сатылай кешенді талдауды игеріп, тәжірибде қолдана білсе, оқушылар тіліміздің қатпарлы қыры мен сырын, теориялық материалдың жете игера алмаған тұстарын осы талдау негізінде түбегелі меңгерте аладды. Бұл технологиямен жұмыс істеу үшін өтілген теориялық материалды жинақтап баяндауда басшылыққа ұстанатын к е с т е, талдауды рет-ретімен жүйелі түрде жеткізуде негізге алынатын с ы з б а қажет. Кесте арқылы оқушы өтілген теориялық материалды қысқаша баяндап есіне түсірсе, сызба бойынша жеке сөз, сөз тіркесі, сөйлемді талдау негізінде тұтас тілдік матералды жүйелі, дұрыс баяндауға дағдыланады. (кестелер мен сызбалар интерактивті тақтадан көрсетіліп, солардың негізінде ары қарай жұмыс жүргізіледі)

1.3 Сатылай кешенді талдау технологиясының деңгейлері мен ұстанымдары

Қазіргі білім беру жүйесіндегі негізгі міндеттердің бірі - инновациялық технологиялар арқылы оқушылардың өзіндік мүмкіндіктерін жоспарлы пайдалана білуіне қол жеткізу. Осы міндетті жүзеге асыру барысында бүгінгі педагогикада технология және инновация ұғымдары терең тамыр жаюда. Әсіресе, тілді жүйелі түрде меңгерту үшін пән мұғалімдері жаңа технология әдіс - тәсілдерін тиімді пайдалана білуі қажет.

Тіл сабақтарында жүргізілетін грамматикалық талдаулар оқушылардың тіл байлығын, сөйлеу мәдениеттерін арттырып, шығармашылық ойлауға дағдыландырады.

«Сатылай кешенді талдау» технологиясының негізін қалаған Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық Университетінің оқытушысы, филология ғылымдарының докторы, профессор, әдіскер – ғалым Нұрша Алжанбайқызы Оразахынова.

Осы талдауды оқушыларға терең меңгертуде ғалым Н. А. Оразақынованың «Сатылай кешенді талдау» технологиясының маңызы зор. Алғаш рет бұл технология 1994 жылы тәжірибеден өткен.

Сатылай кешенді талдау - оқушыларға білімді ғылыми негізде сатылай, жүйелей меңгертіп, оларға ұлттық құндылықтарды бағалай білуге машықтандыратын оқыту. Бұл технология дидактиканың мынадай ұстанымдарына сүйенеді:

1. Тұлғалық құрылымға бағдарлануына қарай - өзін - өзі дамыту

2. Қолдану деңгейіне қарай - жеке пәндік

3. Ұйымдастыру формасына қарай - сыныптық - сабақтық, топтық, ұжымдық оқыту амалы.

4. Балаға қатынас амалына қарай - тұлғаға бағдарланған, ынтымақтастық педагогикасы, еркін тәрбие.

5. Басымдық танытатын әдісіне қарай - дамыта оқыту, ізденушілік, өздігінен дамыта оқыту, шығармашылық, диалогтық, ойындық.

Мәселені шешудегі өз әрекетім, нәтижелерім:

- Әр тарауды аяқтағаннан кейін пысықтау сабақтарында қолдану;

- Қолданбалы курс жүргізуде тиімді пайдалану;

- ҰБТ - ға дайындаудың негізгі көзі;

- Тіл, әдебиет сабақтарында оқушы білімін жүйелеп, нақты меңгертуге ұмтылу;

Профессор Н. А. Оразақынованың дәрісін 2003 жылы педагог қызметкерлердің біліктілігін арттыру институтында тыңдағанмын. Автор өз шәкірттерімен келіп, сатылай кешенді талдаудың бірнеше үлгілерін көрсетті. Оқушылардың ғылыми тілде сөйлеуі, білім - біліктері дәріске қатысушы барлық пән мұғалімдерін қызықтырған болатын. Бүгінгі күні мен де өз сабақтарымда осы талдаудың әдіс - тәсілдерін тиімді пайдаланудамын. Тәжірибе алмасу мақсатында 2011 жылы Орал қаласындағы №34 МГ базасында өткен «Н. А. Оразақынованың әдістемесі бойынша сатылай кешенді талдаудың түрлері» тақырыбындағы облыстық семинарға қатыстым. Тілдік материалдарды сатылай кешенді талдау технологиясының ерекшелігі - оқушылар түсіндірген материалды толық түсініп, жүйелі меңгереді, шығармашылық жұмыстарды өздігінен орындауға бейімделеді. 5 - класта фонетиканы өткенде дыбыстарға математикалық тәсілмен мінездеме беру оқушылардың қызығушылығын оятады.

Мысалы: Берілген сөз: кітаптар- дыбыс белгісі = +?- дауысты дыбыс белгісі- дауыссыз дыбыс белгісіШешуі: 8 =3 +5Дауысты дыбыстарды талдау1) Тілдің қатысына қарай2 (а, а) жуан3 ----------------------------1 (і ) жіңішке2) Жақтың қатысына қарай2 (а, а) ашық3 ----------------------------1 (і ) қысаң3) Ерін мен езудің қатысына қарай3 (а, а, і) езулік3 ----------------------------еріндікДауыссыз дыбыстарды талдау1) Үн мен салдырдың қатысына қарай4 (к, т, т, п) қатаң5 ----------------------------1 (р ) үндіМорфологиялық талдау үлгісі:Берілген сөз: дәптер1) Бұл сөз бір құрамнан тұрады2) Тұлғасына қарай: негізгі3) Құрылысына қарай: дара4) Сөзде бір лексикалық, бір грамматикалық мағына бар5) Лексикалық мағынасы - оқу құралының атауы6) Грамматикалық мағынасы - зат есім7) Сұрағы: не?8) Мағынасына қарай: жалпы зат есімдеректі зат есімБұл технологияны сабақта пайдаланудағы күтілетін нәтиже:1) Оқушы өздігінен жұмыс істеуге дағдыланады2) Ойлау қабілеті артады3) Сабаққа қызығушылығы артып, білімін толықтырып отырады.

СКТТ дегеніміз қазақ тілін оқытудан бас алып, халқымыздың әдебиетін, тарихын, географиясын тағы басқа пәндердің жиынтығын құрап, оқушыларға жан-жақты білім беретін, олард өз елінде, жерінде ұлтының биік тұлғалы азаматы етіп қалыптастыра алатын оқыту түрі.

«Сатылай кешенді талдау» технологиясы бұл қазақтың төл технологиясы деп атауға болады. Бұған дәлел ретінде осы технологияның авторы Нұрша Алжанбайқызы Оразахынова ХХ ғасырдың 20-30 қазақ ғалымдарының оқыту-тәрбие туралы жасаған ғылыми тұжырымдамаларын және әдістемелік кешендерін негіз етіп алған. СКТТның (Ораханованың «Сатылай кешенді талдау» технологиясы) теориялық негізін А. Байтұрсынов, Ж. Аймаутов, М. Жұмабаев, Қ. Жұбанов, С. Аманжолов тағы басқа қазақ ғалымдарының ғылыми әдістемелік тұжырымдамалары автор арқылы басшылыққа алынып, ағартушылық негізін Ыбырай, Абай, Шоқан тағы басқа ағартушылардың педагогикалық ұстанымдарын, ұлттық құндылыққа негізделген әдіс тәсілдерін еңгізіп, бастауыш сыныптардан бастап, төмендегідей пәндерге еңгізудің жолдарын көрсетеді. Олар: қазақ тілі, ағылшын тілі, әдебиет, математика, тарих, георафия, физика, химия, информатика секілді негізгі пәндер.

СКТТ оқушыларға қазақ ғылымының мазмұны мен жүйесін, оның сөздік құралы мен грамматикалық құрылысын, сөйлеу тілінің байлығын және әдеби тіл нормасын үйретіп, дұрыс сөйлесу, сауатты жазу дағдысын қалыптастырады. Сол арқылы басқа пәндерді сауатты меңгеруге негіз қаланады.

СКТТ тек қана білімді белгілі бір көлемде беріп, қажетті шеберлік пен дағдыны қалыптастырумен ғана шектелмейді, сонымен қатар баланың жалпы тұлғалық дамуына, ойлау, есте сақтау, қиялдау, ізденушілік, зерттеушілік әрекеттерін ұйымдастыру да басты назарда ұсталады. Өл үшін бала өзінің бұған дейінгі білетін…