Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармалары бойынша сабақ жоспары

Авторы: Жакипова Ақтолқын Маратовна

САБАҚ ЖОСПАРЫ

Курс:

Тобы:

Сабақ

Мамандық, біліктілігі:

Мамандығы:

Біліктілігі:

Модуль атауы:

І бөлім. XIX ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ әдебиеті

Пәні:

Қазақ әдебиеті

Сабақ тақырыбы:

Ш.Құдайбердіұлы. « Жастарға», «Дүние мен өмір», «Ақындарға», «Кәрілік туралы» өлеңдері. «Еңлік –Кебек» дастаны

Мерзімі:

Өту ұзақтығы:

2 сағат

(90 мин)

Өту орны: ККК

№7 аудитория

Сабақ мақсаты:

Білімділік: Ш.Құдайбердіұлы туралы оқушылардың білімдерін бір жүйеге келтіру, шығармаларының мазмұндық идеясын ашу;

Дамытушылық. теориялық білімін тереңдету, өзіндік ойын айту, түйін жасай білу дағдысын дамыту;

Тәрбиелік: еңбексүйгіштікке, елжандылыққа, ұқыптылыққа, ізгілікке, имандылыққа тәрбиелеу, ғылым, білімді насихаттау.

Сабақтың міндеттері:

Сараптап ойлауды, сауаттылықты, байқағыштықты, зейінділікті дамыту

Күтілетін нәтиже:

Білім алушылар:

1. Ш.Құдайбердіұлы шығармалары туралы біледі.

2. Ш.Құдайбердіұлы еңбектеріндегі өзіндік ерекшеліктерін таниды;

3. Мәтінге талдау жасайды

Сабақ типі:

Аралас

Сабақ өту әдіс-тәсілдері, қолданылатын педагогикалық технология:

талқылау, талдау, сұрақ-жауап, ойбөліс, дәлелдеу, проблемалық, ізденушілік., ұжымдық, топтық, зерттеушілік, талдау; СТО технологиясы

Қажетті көрнекі құралдар, ОТҚ:

тірек конспектілер, концептуалдық кесте, интерактивті тақта.

Қолданыла-тын әдебиет-тер:

Негізгі: 1.С.Қирабаев,Қ. Мырзағалиев, Қазақ әдебиеті,10-сынып, «Рауан»,1998ж.

2.С.Мақпырұлы, Қазақ әдебиеті,1,2 бөлім, Астана,2007ж

3. Қазақ әдебиеті,Хрестоматия,10-сынып

Оқытушы туралы мәлімет:

А/Ж/Т.:

Тел.:

E-mail:

САБАҚТЫҢ КОНСПЕКТ - ЖОСПАРЫ

Сабақ барысы

Уақыты (минуты)

Оқытушының

іс-әрекеті

Білім алушының іс-әрекеті

Оқыту ресурстары және

материалда-ры

1.Ұйымдастыру кезеңі

3-5 мин

сәлемдесу, түгелдеу, оқушылардың зейінін сабаққа аудару. Сабақтың мақсатын хабарлау

Білім алушылар сабаққа даярлық жасайды

2. Үйге берілген тапсырманы тексеру

15-20 мин

Үй тапсырмасын сұрау, тексеру

Білім алушылар

сұрақтарға ауызша

жауап береді

Оқулықтар мен тірек - конспектілер

3. Негізгі кезеңдегі іс-әрекетке білім алушыларды дайындау

3 мин

Жаңа сабақтың тақырыбы мен оқушылар алдында тұрған мәселелерді хабарлайды. Жаңа сабақтың жоспарымен таныстырады.

Жаңа сабақтың жоспары және орындалуымен танысады.

Оқытушы жоспары, оқулықтар

4. Жаңа білім мен қызметті қалыптастыру

30 мин

Оқытушы жаңа сабақты түсіндіреді

Білім алушылар

тыңдайды

Оқулықтар мен тірек - конспектілер

5. Берілген материалды түсінуді алғашқы тексеру

10 мин

Оқытушы жаңа сабақтың орындалуын тексереді. Жаңа сабақты білім алушылардан сұрақ арқылы жауап алады..

Білім алушылар берілген сұрақтарға жауап береді.

Оқулықтар мен тірек - конспектілер

6. Алған білімдерін іс-әрекетте қолдану. Білімдерін тексеру және өзін-өзі тексеру іс-әрекеттері

15 мин

Жаңа тақырыпқа байланысты білім алушыларға өзіндік ізденіс жұмыс-тарын береді. ІІІ топқа бөлу арқылы тапсырмалармен жұмыс жасату, топты бақылау

Жаңа тақырыпты түрлі тапсырмаларды өз беттерінше орындау арқылы меңгереді, талдайды, пікір алмасады және өз пікірлерін ортаға салады.

Оқулықтар мен тірек - конспектілер

7. Үй тапсырманы хабарлау. Сабақты қорытындылау және рефлексия

5 - 7 мин.

ІІІ топ

«Смайликтер» арқылы сабақты қорыту

Білім алушылар

үйге берілген тапсырманы жазып алады.«Смайликтер» әдісі бойынша бүгінгі сабақта ең құнды қандай мәселе не болғанын дәптерлеріне осы сұрақ төңірегінде өз жауаптарын жазады.

Оқулықтар мен тірек - конспектілер

Сабақтың барысы мен мазмұны:

1.Ұйымдастыру кезеңі. 3-5 мин.(сәлемдесу, түгелдеу, студенттердің зейінін сабаққа аудару)

2.Сабақтың мақсатын хабарлау: Абай қарасөздеріндегі түйінді мәселені табу

3.Үй тапсырмасын тексеру. 15-20мин.

Бірінші сөз, алтыншы сөз, он сегізінші сөз, он тоғызыншы сөз жиырма бесінші, жиырма тоғызыншы, отыз үшінші сөз, отыз жетінші сөз.

Абай қарасөздерінің көтерген мәселелері, даналық ойлары, ой-пікір жағынан өлеңдерімен тығыз байланысы, өзіндік ерекшелігі.

Қарасөз дегеніміз не? (-ақын не жазушының өзі көрген өмір туралы толғаныстары, даналық ой-түйіндері, оқырманмен сырласу, кеңесу, ой бөлісу сәттері. Көлемі шағын, мазмұн-мағынасы терең публицистика үлгісінде жазылған шығарма.)

Абайдың қара сөзінде адамға тән қандай жақсы және жаман қасиеттер туралы айтылғандығын көрсету:

Кестелермен жұмыс:

Адамға тән қасиеттер

Жақсы қасиеттер

Жаман қасиеттер

Абайдың қара сөзі бізді қандай болуға үйретеді?

Не білдік?

Нені білгіміз келеді?

4. Жаңа сабақтың тақырыбы мен оқушылар алдында тұрған мәселелерді хабарлау

Сабақтың жүргізу барысы, 50-55 мин.

Жоспар:

Шәкәрімнің өмірі мен шығармашылығы.

Түрік, араб, парсы, орыс тілдерін жетік меңгеруі, дүниежүзі мәдениетімен таныс болуы.

Шәкәрімнің өнер – білім, адамгершілік, болашақ, махаббат туралы лирикалық өлеңдері.

Шәкәрім шығармаларының Абай шығармаларымен үндестігі.

Ақын шығармасындағы азаматтық әуен.

Әлеуметтік өмірдегі кесапат кесірді, кертартпалықты әшкерелеуі, әділдікті, ақиқатты, бейбіт тіршілікті шығармасына арқау етуі.

Шынайы адал махаббатты жырлауы.

Ақын лирикасындағы нәзік те терең психологизм.

«Еңлік-Кебек» дастаны. Дастанда ақынның демократиялық-гуманистік көзқарасының көрінуі, кейіпкерлер бейнесін даралап берудегі ақын шеберлігі, поэма оқиғасының терең драматизмге құрылуы.

әдебиет теориясы: дастан туралы ұғым;

І. Теориялық кезең:

Қазақ халқының тарихы мен мәдениетінде өзіндік із қалдырған, ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың бас кезінде өмір сүрген, ұлы Абай мектебінің дәстүрін жалғастырушы, өзінен кейінгі ұрпаққа сарқылмас мол мәдени мұра қалдырған Шәкәрім Құдайбердиев белгілі гуманист ақын, ойшыл тарихшы-шежіреші ағартушы, ғұлама болды.

Шәкәрім Құдайбердиев халықымыздың қоғамдық ағартушылық, мәдени және әдеби өміріне белсене атсалысқан, ағартушылық-демократиялық, гуманистік идеяларды насихаттаған, Шоқан, Абай, Ыбырай ұстаған ағартушылық дәстүрді ілгері жалғастырушылардың бірі болды.

Артына мол мұра қалдырған Шәкәрім Құдайбердиев қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданындағы Шыңғыстау бөктерінде 1858 жылы шілденің 11-де дүниеге келген. Оның әкесі Құдайберді Құнанбайдың үлкен бәйбішесі Күнкеден туған, Абаймен әкесі бір, шешесі бөлек. Шәкәрім сонда Абайға немере іні болып келеді.

Жеті жасынан бастап өлең жазып, омірінің ақырына дейін ағартушылық бағыт ұстаған. Абайдың жаңашылдық дәстүрін дамытып, Абайдан кейінгі екінші реалист ақын болған. Шәкәрім шығармасы сан-салалығымен ерекшеленеді. «Жастарға», «Жастық туралы», «Кәрілік туралы» өлендері Абай үлгісінде жазылған. «Өмір», «Сәнқойлар», «Ызақорлар». «Анық асық әулие», «Шын сырым». «Арман», «Насихат» өлеңдерінің авторы.Шәкәрім ауыз әдебиетінің суырыпсалма ақындар поэзиясының жазба әдебиетке ауысуына зор қызмет етті. Лирикалық жанр түрлерінің дамуына, мазмұнынын өмірмен етене жақындасуына мол еңбек сіңірген. «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік — Кебек» дастандарын жазған. «Нартайлак-Айсұлу» поэмасының, «Әділ — Мария»романының, «Кодар өлімі». «Крез патша» шығармаларының авторы.

Құдайберді отыз жеті жасында дүниеден өткенде, атасы Құнанбайдың тәрбиесінде болған. Шәкәрім жетімдік тауқыметін тарта қоймаған. Өзінің «Мұтылғанның өмірі» атты ғұмырнамалық өлеңінде бес жасында ауыл молдасынан сабақ ала бастағанын жазады. Атасы оның көңіліне қаяу түсірмей, бетінен қақпай, еркелетіп өсіреді: ол жөнінде ақынның өзі: «қажы марқұм мені „жетім“ деп аяп, қысып оқыта алмай, жетімді сылтау етіп, ойыма не келсе, соны істеп ғылымсыз өстім» деп өкіне еске алады. Алайда ақылды бала өсе келе тез ес жиып, жеті жасынан бастап өлең сөзге бейімділігін танытады.

Оның ерекше зеректігін аңғарған Абай Шәкәрімді өз қамқорлығына алады, «молда сабағынан» басқа орысша үйренеді. Ақындыққа баулып тәрбиелеген ұлы Абай оның әйгілі ақын болып қалыптасуына елеулі үлес қосады. Бес жасынан оқып, аз ғана жылда сауатын ашқан зейінді де зерек жас көне түрік, араб, парсы тілдерін игеріп, көп ұзатпай орыс тілін де еркін меңгереді. Араб, парсы, түрік тілдерін өзінің туған анасы Дәметкеннен (шын аты Төлебике. – М.Ж.) үйренсе әкесі Құдайберді ескі кітаптарды, қазақтың көне қисса – дастандарын, ақын, жыраулардың өлең, жырларын жатқа айтатын кісі болған деседі. Осындай тәрбие көрір өскен Шәкәрімнің өлеңге деген құштарлығының оянуына осы үлгі қолайлы жағдай жасайды. Былайғы өмірін ғылым білім қуумен қатар, домбыра тарту, гармонда ойнау, ән салу, саятшылық құру, сурет салу, т.б. өнерлерге арнайды. Оның өнеге көрген ортасы Құнанбай ауылының зиялы тобы, ұлы Абайдың тағылымы болды. Ол жас Шәкәрімнің азамат және ақын ретінде қалыптасуына ерекше әсер етеді. Абайдың кеңесімен әр түрлі кітаптар оқуға машықтанған Шәкәрім ақылы кемелденіп, ой өрісі тереңдеп өседі. Ақындық өнерін де таныта бастайды.

«Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» атты тұңғыш кітабы 1911 ж. жарық көрген. Шәкәрімді философ, тарихшы, ойшыл ретінде де танытатын «Үш анық», «Мұсылсандық шарты» атты туындылары, әлеуметтік ағартушылық арнадағы «Жолсыз жаза», «Қалқаман — Мамыр», «Ләйлі — Мәжнүн» т.б. жыр жинақтары мен поэмалары басылып шыққан. Оның сезімді жүрегінен «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек», «Жастық туралы», «Анадан алғаш туғанымда» сияқты жиырмаға тарта әсем әуезді әндер туған.

Шәкәрім — өзінің жарты ғасырдан астам уақытқа созылған шығармашылық өмірінде әдебиеттің барлық жанрында жемісті еңбек еткен қайраткер. Төңкеріске дейін, яғни 1912 жылы Семейдегі «Жәрдем» баспасынан Шәкәрімнің «Қазақ айнасы», «Қалқаман — Мамыр», «Жолсыз жаза, яки кез болған іс», «Еңлік — Кебек» атты кітаптары жарыққа шығады. Ақынның жекелеген шығармалары сол кездегі қазақ баспасөзінде жарияланды.

Шәкәрім Құдайбердіұлы орыс, араб, парсы, түрік тілдерін жетік менгерген. Батыс, Шығыс әдебиеттерін жетік білген. Орыс, батыс әдебиетінің тамаша үлгілерін қазақ оқырмандарына таныстырды. Лев Толстойдың творчествосын аса жоғары бағалап, («Ақиқат сырымды айтсам Толстойдың, мың сопыны алмаймын тырнағына») өз халқын дүние жүзінің озық мәдениетін игеруге шақырды. Өзін ғұмыр бойы Л.Толстойдың шәкіртімін деп санады, онымен хат жазысып тұрды. Американ жазушысы Гарриет — Бичер Стоудың (1811-96) «Том ағайдың балағаны» романын, Л.Н. Толстойдың «Асрхадон патша», «Үш сауал» т.б. әңгімелерін А.С. Пушкиннің «Боран», «Дубровский» повестерін қазақ тіліне аударды. Физулидің «Ләйлі-Мәжнүн» дастанын нәзира үлгісімен жырлады (1907). Идеялық мақсат-мұраттары жағынан Шәкәрім үнемі демократтық, халықтық, гуманистік — ағартушылық бағытта болды. Бұл орайда 20-ғасырдың басындағы озат ойлы қазақ зиялыларымен үндес болды. Адамгершілік, ар-ұждан тақырыбына жазған ойшыл да парасатты туындылары баршамызға рухани азық.

Шәкәрім Абайдан кейінгі қазақ ақындарының көпшілігі секілді қазақтың өз әдебиетінің шеңберінде қалып қоймай Шығыс, Батыс, орыс әдебиеті үлгілеріне зер сала отырып, сөз өрнектерін әр түрлі бояумен әрлеп, көркемдеп отырады.

Абайдың жаңашылдық дәстүрін дамытып, Абайдан кейінгі екінші реалист ақын атанды. Ақынның шығармашылығы сан-салалылығымен ерекшеленді, оған көңілдің шат-шадыман әуені де, көкіректі қарс айырған трагизм де тән. Ақын нақты өмір суреттерін, туған табиғаттың әсемдігін тебірене жырлады. ХІХ ғ. — дың аяғы мен ХХ ғ.-дың басындағы қазақ өміріндегі оқиғаларға, құбылыстарға қызу үн қосты. «Кел, жастар, біз бір түрлі жол табалық!» (1877) өлеңінде талапты жастарды ұлы Абайдан үлгі-өнеге алуға, содан үйренуге шақырса, «Жастық туралы», «Кәрілік туралы» (1879) өлеңдері Абай үлгісінде жазылып, адамның өмір жасын жыр етеді. «Өмір», «Сәнқойлар», «Ызақорлар», «Құмарлық», сияқты дидактикалық өлең-жырларында боямалы ажарды, жасанды мінез бен жағымсыз қылықты сынға алады.

Ғашықтық сезім таза, пәк жүректен маздайтынын айта келіп, («Анық асық әулие», «Шын сырым») адамгершілік ақ жолға, өнер-білімге үндейді. «Жастарға» (1880), «Арман», «Насихат» (1881) атты өлеңдерінде әртүрлі тап пен топ өкілдерінің ниет, мақсаттарын шеней келе, қоғамда әлі моральдық өлшемнің дұрыс қойылмағанын сөз етеді. Шәкәрім — қазақ поэзиясында оның философиялық саласын дамытқан ақын. Бірақ кейбір өлеңдерінде («Бай мен кедей», «Бай мен қонақ») мәселенің әлеуметтік мәнін ашуға бара бермейді. Үстем таптың озбырлығын, қиянатын айтумен шектеліп, «еңбек ет, бөтенді қанама,…