Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармашылығы, 6-сынып

Хамза Зарина

Жетекшісі: Сарин Есет Сексенбайұлы

қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі

Тақырыбы: «Шәкәрім прозасының негізгі қырлары»

ШӘКӘРІМНІҢ ПРОЗАЛЫҚ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ «АР ІЛІМІ» КОНЦЕПЦИЯСЫ

Шәкәрімнің 1912 жылы «Айқап» газетінде жарияланған «Білімділерге бес сауал» деген еңбегінде ар іліміне қатысты, білім мен ғылым және дінге қатысты сауалнамасы бар. Бес сауал мынау:

1. Алланың адамды жаратқандағы мақсұты не?

2. Адамға тіршіліктің ең керегі не үшін?

3. Адамға өлген соң, мейлі не жөнмен болсын, рахат-бейнет (сауап-азап) бар ма?

4. Ең жақсы адам не қылған кісі?

5. Заман өткен сайын адамдардың адамшылығы түзеліп бар ма, бұзылып бара жатыр ма?

Шәкәрімнің бес сауалы бір сәттік ойдан туа салған асығыс дүние емес. Бұл сауалдар отыз жылдан астам Шәкәрімнің ішкі дүниесіне төңкеріс жасап, ол оның жауабын ұдайы іздеумен болған. Әділғазы Қайырбеков «Шәкәрім һәм Сәбит» деген мақаласында Шәкәрімнің өзі өлетін жылы Сәбит Мұқановқа өзінің кітаптары мен қолжазбаларын таныстырумен қатар, өзін мазалап жүрген өзекті сауалдарды, көзқарастарын былай білдіргенін жазған: «Қырықтан аса бергенімде: Жан не? Дін не? Барша әлем қалай жаралған, адамға жаратушы жағынан не өзінің ар, нысабы жағынан салынған міндет бар ма? Болса ол не? Адамда толық ерік бар ма? Жан адам өлген соң жоғалатын зат па? Адам бұл өмірде не ғылған жөн? – деген сияқты ылғи дене сезімімен сезілмей іш жаққа: әдетіне, дініне, нанғанына, құмарына бұрылмай ойлайтын ноқтасыз - таза ақылмен ғана білетін істер туралы: дін ғалымы, ғылым ғалымы, ойшыл философтардың бұл туралы жазған кітап, айтқан сөздерін өзімше сынға алып, дұрысын алып, терісін тастап шығарған қорытындыларым еді. Мен: пәлен пайғамбар, түген профессор айтты дегенге тоқтап қалмаймын. Өз ақылым қабыл алмағанды кім айтса да теріс көрем. Бірақ ақыл қабыл аларлық дәлел айтса ол кім болса да бас ұрам. Іздегенім тамам адам п

Осылай дей келе Шәкәрім: «Жан сыры», «Жаралыс сырына» тірі күнімде не қарсы айтылған дәлелді сындарын, не білімді ойшылдардың қабыл алғанын біліп өлсем армансыз болар едім» дейді. Мұндай сауалдар білімділерге «Айқапта» қойылған сауалдардың басқа бір қыры десе боларлық. Бұл сауалдары арқылы Шәкәрімнің ақыл-ойының кеңдігін көреміз, екіншіден, осы сауалдардан Шәкәрімнің дін, білім мен ғылымды біртұтас деп қарайтындығы айқын. Міне сондықтан Шәкәрімнің өзі айтқан «ар ғылымы», философ Ғарифолла Есім түзету енгізген «ар жүйесі» түсінігін мақұлдай келе оны «ар ілімі» деп атауды дұрыс деп санаймыз.

Бұл сауалдарға Ғарифолла Есім Шәкәрімнің 150 жылдық мерейтойы алдында шығарған «Данышпан Шәкәрім» атты кітабында алғаш рет жауап табуға тырысады, толғамдар жасайды, ой тарқатады, пікір жарыстырады. Жазған талдауларын жауап демейді, «сауалға ізденіс» дейді. «Байқап отырсақ, адам баласының жауапқа қанағаттанған кезі болмаған. Бәрі уақытша. Сұрақтың жауабы дәл сәтінде дәлелді болғанмен, күндер өте, заман оза келе сол дәлел дәлелсіздене бастап, адамның күдік сезімін оятып, жаңа жауап іздеу басталады» дейді. Демек бұл сауалдар мәңгілік сауалдар, олар ғасырлар бойы біздің алдымыздан шығып, жаңа-жаңа түсініктемелер беруді талап етіп тұрады.

Шәкәрімнің «Алты әңгіме оқуға жайың бар ма...?» деген өлеңі өз аударма жасаған алты әңгімеге аңдатпа есебінде жазылған. Ол әңгімелердің үшеуі Лев Толстойдың «Асархидон-Лаэли», «Үш сауал» және «Крез патша», сонымен бірге «Шығыстың жүз әңгімесі» жинағынан алынған «Ұждан», «Қолшатыр бұйрығы», «Пан-Жи-Зан хан». Өлеңді Шәкәрім ғибраттық мақсатта жазған. Өлеңде ірі-ірі адамдық танымдар аталған: үміт, болашақ, адамзаттық, ар ілімі. Алты әңгіменің мәніне, не айтылғанына үңілуді жас өспірім ғалымдардан өтініш еткен. Ғибрат ал деп қана қоймай, «жаманнан жиреніп, жақсыға ұмтылуына» үндейді. «Орыс, қазақ – адамның бірі бірдей, Ешкімді алалама оны білмей, Кем-кетікке болысу – ар міндеті, Халқыңа пайда тигіз босқа жүрмей». Шәкәрімнің «Ар ілімі» концепциясының идеясы бұл шығармасында түпнегіз тірек ретінде көрініс тапқан.

Сонымен Шәкәрім Құдайбердіұлының 1917 жылғы ақпан төңкерісінен кейінгі гуманистік, қоғамдық-ағартушылық бағыттағы өмір кезеңдері қандай оқиғалармен есте қалады? Белгілі абайтанушы ғалым Қайым Мұхамедханов кезінде бұл мәселенің астарына, әсіресе, ғұлама ақынның Алашордаға қатысты қызметіне байланысты кейбір жайларға біршама үңіліп, оған Шәкәрімнің "Мұтылғанның өмірі" дастанында айтылған оқиғалармен түсінік беруге ұмтылған еді. Әрине, Алаш зиялылары әлі де толық ақтала қоймаған Кеңес өкіметі кезінде ағынан жарылып бәрін айта қою мүмкін болмады. Сол себепті, Шәкәрімнің Алашорда үкіметіне қатысы туралы кейбір жайлар көлеңкеде қалып келді. Іс жүзінде ғұлама ақын әу бастан-ақ Алаш қайраткерлерінің "жеке өз алдына егеменді ел болсақ, тәуелсіз мемлекет құрсақ" деген түпкі мақсатына қосылмай, бас тартып, ат-тонын ала қашқан жоқ. Ә.Бөкейхановтың 1913 жылғы "Қазақ" газетіндегі "Алаш" не сөз?" деген мақаласына алғаш үн қосып, жауап қатқандардың бірі осы Шәкәрім Құдайбердіұлы болды. Мұның өзі ақынның тұңғыш саяси қазақ партиясының "Алаш" деп аталуына белгілі бір дәрежеде қатысы болды дегенді аңдатады. Сол сияқты Ә.Бөкейхановтың 1914 жылы жарық көрген "Би hәм билік" ("Қазақ", 1914, №48-50) атала

Шәкәрім Алашорда соты қызметінен өз еркімен бас тартты десек те, ол осы сот жұмысынан мүлде қол үзіп кетпеген сыңайлы. Олай дейтініміз, Семей жаңа тарихи құжаттама орталығынан табылған мына бір деректе (қор-37, тізбе-01, іс-7) 1919 жылдың 29 шілдесінде Семей уездік земствосы басқармасына Шыңғыс болысының басқарушысы Құнанбаевтың (есімі көрсетілмеген - Е.С.) қол қоюымен 1920 жылға Шыңғыс болысы бойынша халық соты қызметін атқаруға құқысы бар адамдардың тізімі берілген. Соның ішінде Абай балалары Тұрағұл, Мекайыл, Ізкайіл және немересі Срайыл, Құнанбай шөбересі Біләлдармен бірге Шәкәрімнің де есімі "Худайбердин Шакарим, 60 лет, грамотный, №2 аул" деп аталып көрсетіледі. Шәкәрім қажының осы бір аласапыран жылдардағы өмір кезеңдері туралы көрнекті әдебиетші ғалым, жазушы Мұхтар Мағауин: "1917-1925 жылдар аралығында Шәкәрім аз уақыт дүниауи өмірге қайта оралғандай болады, ел ішіндегі игі өзгерістерді құттықтайды, газет-журналдар бетінде замана ағымына үн қосқан өлеңдер бастырады. Алайда қарт ақын көп ұзамай қайтадан ел тіршілігінен аулақтайды", - дейді.

Шәкәрімнің өмірдегі және өнердегі жолы, шынында да М.Мағауин айтқандай, "ұзақ та ұлағатты, келісті әрі күрделі". Адамгершілік асыл қасиеттерді өміріне арқау етіп, оны ақындық құдірет-дарыны және биік азаматтық ісімен халқына үйретуге ұмтылған ғұлама ойшылдың жан дүниесіндегі қуаныш-күйініш сезімдерінің сырын бірден дөп басып, ашып айту қиын. Шәкәрім өмірінің соңғы кезіндегі өз көңіл күйін "Қорқыт сарынымен" жазған өлеңі арқылы бейнелеген. Байқаған жанға онда көп сыр жатқаны анық.

Шәкәрім әңгімелері

Шәкәрім шығармалары арқылы өз өмірін де қорытындылап, өмірбаяндық деректерін топтап әңгімелер жазып кеткен. Оның 1930 жылы «Мен жетпіс екі жасқа келгенше» атты әңгімесі жарық көрген. Одан соң «Шын бақыттың айнасы» атты шығармасы болды.

«Мен жетпіс екі жасқа келгенше» әңгімесінде жас кезіндегі кезеңдерге азғана шегініс жасағаны болмаса, онша көп тоқталмайды, өйткені оны «Шын бақыттың айнасында» кеңінен баяндаған еді. Оның барлық басқа бөлігінде Шәкәрімнің өмірінің соңғы жылдары туралы айтылады: «Міне, жетпістен астым, ойым тозбағанмен, денем тозды. Тозған денем ойыма орын болудан қалып барады. Мен оған қарамай, әлі де келген ойларды жаза бермекпін».

Шәкәрімнің өмірбаяндық шығармаларын тұтастырып тұрған бір нәрсе бар. Ол – баяндау мәнерінің бірлігі. Қай шығармасында болмасын, Шәкәрім өзі өткен өмір өткелдерінен хабардар ете отырып, өзінің алдына, оқырманының алдына сұрақтар қойып отырады. Мәселен, адамның шын бақыты не? Сөйтеді де өз сұрағына өз пікірін айтады: «шын бақ ...ата-анадағы шын махаббат пен балалардағы шын таза жүрек еді. ...барша адам баласын өз балаң, өз бауырыңдай көріп, махаббат, ғадалат қылсаң, шын бақыт сол еді». Шәкәрімнің бұл сөздері көп жылдан бері ойланып-толғанып, ізденіп, өзімен өзі келісіп я келіспей, бір қорытындыға келген түйінді сөзі.

Ол «Мен жетпіс екі жасқа келгенше» деп аталатын шығармасында былай деп жазды: «...Тәрбиемен түзеуге болады десе, менің ержеткен төрт ұлым болды. Бәрі бір әкеден, бір шешеден туған, өскен жері, ішкен тамағы, өскен ортасы, алған тәрбиесі бір. Бірақ біреуі шыдамды, біреуі шыдамсыз, біреуі еңбекке құмар, біреуі жалқау, біреуі мейірімді, біреуі қатал, біреуі ашуланшақ» деп өзіне «Неге бұлай?» деп сауал қояды да, жауап іздейді: «Бізше адам өмірін түзеуге, барлық адамдар тату тұруға негізгісі – адал еңбек, ақ жүрек, арлы ақыл болуға керек. Бұл дүниеде үшеуі үстем болмай, адам баласына тыныштық өмір сүруге мүмкіндік жоқ. ...Мейірімділік, махаббат, қайырымдылық, адалдық ақ жүректен шығады. Ал, арлы, ақылды адам қиянатты, зорлықты, өзімшілдікті, мақтанды білмейді және істемейді. ...Осы ұғымдарға қарсы тұратын зиянды, жау нәрселер, әдеттер нәпсі, өзімшілдік, мақтан. Бұлардан ұшы-қиыры жоқ жаман әдеттер туа бермек. Мысалы, зорлық, алдау, мансапқорлық, малқұмарлық, рахымсыздық, мейірімсіздік, қанішерлік. ...Бұлардан құтылу үшін ең алдымен барлық адамды адал еңбек ететін жолға салу керек. Ол үшін көптің қалауымен әкімшілік басына арлы, ақылды адамдарды қойып, сол адамдардың бұйрығы, ақылы бойынш

«Арғы атам – Адам ата, хақ пайғамбар» деп жазсам да менің басқа діндерді де зерттеп жүргенімді көргендер мені құдайсыздар қатарына жатқызудан да тайынар емес. О, тоба, бұл қазаққа не дерсің!» деп өзін діншілерге де, дінсіздерге де тели кететіндерге наласын айтады.

Қ.Әбішев пен Р.Ысқақова Қазақ Ұлттық Энциклопедиясының 1-томында: «Абай, Шәкәрім және ислам теологы Әбу Мухаммед әл-Ғазали тәрізді даналардың айтуынша, Адам болмысы үш бөліктен құралады: тән, нәзік болмыс және жан. Тән – табиғаттың негізгі бес элементінен: топырақтан, судан, ауадан, оттан және эфирден тұрады. Тәннің құрылысын, оның жұмысын, өзгеру заңдылықтарын медицинаға байланысты ғылым салалары зерттейді. Адамның нәзік болмысына – сезім,…