Шалкиіз жырау толғауы және құрмалас сөйлем 10 сынып

Алматы облысы, Талғар ауданы, №49 орта мектебінің

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Уалибаева Нұргүл Сағынбайқызы

Сабақтың тақырыбы : Шалкиіз жыраудың «Би Темірге бірінші толғауына» және қазақ тілінен берілген құрмалас сөйлемге толық сатылай кешенді талдау

Сабақтың мақсаты:1. Оқушыларға қазақ тілінен берілген құрмалас сөйлемге және әдебиеттен қазақтың жыраулық поэзиясының атасы -Шалкиіз Тіленшеұлының «Би Темірге бірінші толғауына» толық сатылай кешенді талдау жасату арқылы пәнді ғылыми негізде сатылай, жүйелі , кешенді меңгерту.

2. Оқушылардың сатылай кешенді талдау технологиясы арқылы танымдық-психологиялық қасиеттерін дамыта отырып, ұлттық құндылықтарды бағалап , қолдана білуге машықтандыру.

3. Оқушыларды туған елінің , өскен жерінің , өзінің ұлтының , ата-бабасының тегін, өзіндік ерекшелігін үйрене отырып , сақтауға ,жыраулар поэзиясын оқыту арқылы халқымыздың тарихын ,басынан кешкен ауыр жағдайын танып-білуге,құрметтеуге ,бағалай білуге тәрбиелеу. Сабактың түрі: Қайталау сабағы

Сабақтың типі: қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен кіріктірілген сабақ.

Сабақтың әдісі: топпен, жеке жұмыс, ойтолғау, СКТ

Сабақтың көрнекілігі: слайд, суреттер, бор, тақта,портрет, «Білім кемесінің» макеті,т. б, дидактикалық материалдар.

Сабактың барысы:

I. Ұйымдастыру : а)«Шаттық шеңберін» құру

ә) Сыныпты 3 топка бөлу : 1-топ « Шұғыла»

2-топ: «Жұлдыз»

3-топ: «Аманат»

Әр топ өз топ басшыларын сайлайды.

б)Таныстыру:

1-топтың таныстыруы: Шұғыладай шуақ шашқан әлемге,

Қазақ тілдей тіл бар ма екен әлемде?

Әдебиет пен тілді талдап жан-жақты,

Сатылайды таратамыз бар елге.

2-топтың таныстыруы: Жұлдыздай боп жарқыраймыз ,жанамыз,

Сатылай деп әсем әнге саламыз.

Әрбір пәнді сатылаймен меңгеріп,

Болашаққа нық сеніммен барамыз.

3-топтың таныстыруы : Қазақ тілі – ғаламат,

Атадан қалған аманат.

Ана тілді сақтайық,

Жасамайық қиянат.

в) (Мұғалім оқушылардың назарын тақтаға аударады. Бұрышта «Білім кемесі» макетінің желкенінде бүгінгі күннің жоспары жазылып тұрады.Мұғалім бүгінгі сабақтың ерекше өтілетініне оқушылардың назарын аударады.)

-Бүгінгі сабақта сендер «Білім кемесімен» саяхатқа аттанасыңдар.Аттанбас бұрын алдыңғы тақырыбымызда өткен Асан қайғы атамыздың :

Таза мінсіз асыл тас,

Су түбінде жатады.

Таза мінсіз асыл сөз,

Ой түбінде жатады.

Су түбінде жатқан тас,

Жел толқытса шығады.

Ой түбінде жатқан сөз,

Шер толқытса шығады,- деген қанатты сөзін басшылыққа ала отырып және мына желкендегі бүгінгі сабағымыздың өтілу жоспарымен танысып, сол жоспарға сәйкес тапсырма орындасаңдар ғана саяхатқа аттанасыңдар.Олай болса бүгінгі сабағымыздың жоспарымен танысыңдар:

Берілген тапсырмаларды сатылай кешенді талдау:

1.Сыныпты топқа бөлу,топтың аты,ұраны,топ басшысын сайлау.

2. Қазақ тілі бойынша берілген құрмалас сөйлемге синтаксистік талдау.

3. Сөйлем ішіндегі күрделі сөзді сөз құрамына, лексика-грамматикалық мағынасына талдау.

4.Сөйлем ішіндегі туынды сөзге сөзсазындық ( фонологиялық ) талдау.

5. Сөйлем ішіндегі жуан және жіңішке сөздерге математикалық тәсілмен дыбыстық мінездеме беру.

6.Әдебиет пәнінен жыраулық өнердің атасы - Шалкиіз Тіленшіұлының «Би Темірге бірінші толғауын» талдау.

7. Шалкиіз жырауға дыбыстық мінездеме беру.

8.Бағалау.Топ басшыларының топ мүшелерін бағалауы.

9.Үйге тапсырма «Ақ сандығым ашылды, Ішінен жібек шашылды».

( әр топқа бағалау парақшалары беріледі,топ басшылары бірін-бірі және өздерін бағалайды)

Мұғалім оқушыларға бүгінгі талданатын сөйлемді таңдау үшін ортаға 1 оқушыны шығарып, қоржыннан асық алдыртады, асықтағы желімделген сан қанша болса, сол ретте тұрған сөйлем тақтаға жазылады.

( күн реті ,сынып жұмысы жазылады)

Қазақ тілі пәнінен мына тапсырмаларды орындайды.

« Ұлттық құндылықтың ең бастысы – ана тілі, тіл арқылы әр адам өз халқының тарихын сүйіп оқиды , тереңнен толғанады.»

(Мұстафа Шоқай) 1) Ойтолғау (ұлттық құндылық , ана тілі туралы қарасөзбен, нақыл сөздермен өз ойларын жеткізеді) .

2) Осы сөйлемге жан-жақты талдау жасау керек.

I.Құрмалас сөйлемнің 1-сөйлеміне синтаксистің 7 сатысы бойынша толық талдау жасау ( 1- топ талдайды)

II. Ана тілі күрделі сөзін сөз құрамына, лексика-грамматикалық мағынасына талдау (2- топ талдайды)

III.Құндылықтың сөзіне сөзсазындық (фонологиялық) талдау (3-топ талдайды)

IV.Халқының,тереңнен сөздеріндегі дыбыстарға математикалық тәсілмен дыбыстық мінездеме беру(1-топ дауысты дыбыстардың жіктелуіне, 2-топ дауыссыз дыбыстардың жіктелуіне , 3-топ айтылу, жасалу тәсілдері мен жасалу орны мен дыбыстау мүшелерінің қатысына қарай рет-ретімен талдайды)

V. Қазақ әдебиеті пәнінен қазақ жыраулық поэзиясының атасы - Шалкиіз Тіленшіұлының «Би Темірге бірінші толғауына» сатылай кешенді талдау.

II. Білімін тексеру.

1-топ құрмалас сөйлемге синтаксистік талдаудың 7 сатысы бойынша талдау. «Ұлттық құндылықтың ең бастысы – ана тілі, тіл арқылы әр адам өз халқының тарихын сүйіп оқиды , тереңнен толғанады.» (Мұстафа Шоқай)

( Сөйлемге байланысты ойтолғау айту )

1.Синтаксистік талдау:

1.1.Сөйлемде үш тыныс белгісі бар,олар: нүкте (.); үтірлер (,) сызықша (-).

а) Нүктенің қойылу себебі, ойды аяқтап, сөйлемді тиянақтап тұр;

ә) Үтірдің қойылу себебі, құрмалас құрамындағы жай сөйлемдердің ара-жігін ажырату үшін;

б) Сызықшаның қойылу себебі, бастауыш пен баяндауыш есім сөздерден болғандықтан, бастауыштан кейін сызықша қойылып тұр.

1.2.Айтылу сазы мен мазмұнына қарай – хабарлы сөйлем. Себебі, ой баяндай жеткізіліп тұр. Хабарлы сөйлем дегеніміз- айтылу мақсаты хабарлау , суреттеу, баяндауды білдіретін сөйлемнің түрі. Хабарлы сөйлем интонациялық жағынан көтеріңкі басталып, бәсеңдеп бітеді. Сөйлем соңында жазуда нүкте қойылады.

1.3. Құрылысына қарай – құрмалас сөйлем. Себебі үш жай сөйлемнен құралып келіп , күрделі ойды білдіріп тұр.

а)Құрамындағы жай сөйлемдердің байланысу тәсілдеріне қарай :салаласа байланысқан құрмалас сөйлем,себебі құрамындағы жай сөйлемдерінің баяндауыштары тиянақты тұлғада келіп, өзара тең дәрежеде салаласа байланысып тұр.

ә )Салаластың мағыналық түрлеріне қарай- жалғаулықсыз ыңғайлас салалас құрмалас сөйлем, себебі құрамындағы жай сөйлемдердегі ой өзара мезгілдес,бағыттас,ыңғайлас мәнде, қарым-қатынаста ешбір жалғаулықсыз салаласа байланысып тұр.( Ыңғайлас салаластың құрамындағы жай сөйлемдер жалғаулықсыз іргелес тұрып та,(және,да,де,әрі) сияқты жалғаулық шылаулар арқылы да байналыса береді.)

1.4.Құрмалас сөйлемнің алғашқы жай сөйлеміндегі сөздерді сөйлем мүшелеріне қарай талдаймыз. Ол үшін, ең алдымен баяндауышты тауып аламыз.Себебі :

а) Баяндауышсыз сөйлем болмайды;

ә) Баяндауыштың орны шартты түрде тұрақты;

1.4. а)Ұлттық құндылықтың ең бастысы несі ?-ана тілі – аналитикалық немесе синтаксистік тәсіл арқылы екі түбірдің тіркесуі арқылы жасалған күрделі зат есімді,(-і) тәуелдік тұлғалы баяндауыш (ережесі);

б) Баяндауыш арқылы бастауышты табамыз;

ә) ана тілі- ұлттық құндылықтың несі?-ең бастысы- аналитикалық немесе синтаксистік тәсілмен ең деген күшейткіш үстеудің тіркесуі арқылы жасалған күрделі зат есімді , (-сы) тәуелдік тұлғалы бастауыш (ережесі );

б)Бастауыш пен баяндауышты қатыстыра отырып, сөйлемнің тұрлаусыз мүшелерін табамыз. Тұрлаусыз мүшелер дегеніміз – сөйлемде өзі байланысқа түскен тұрлаулы я басқа мүшелерді анықтап, толықтап,пысықтап тұратын сөздер.

Ненің ? – құндылықтың -дара, түбірі-құн,синтетикалық немесе морфологиялық тәсіл арқылы -ды,-лық-сөз тудырушы жұрнақтардың жалғануымен жасалған туынды зат есімді,(- тың) ілік тұлғалы иелік анықтауыш ( ережесі ).

в )Қандай құндылықтың?- ұлттық-түбірі-ұлт-дара,зат есімді, синтетикалық немесе морфологиялық тәсіл арқылы ( -тық) зат есімнен сын есім тудырушы жұрнақпен жасалған туынды, қатыстық сын есімді анықтауыш(ережесі)

1 .5. Енді осы алғашқы сөйлемдегі сөздерді байланысу түрлері мен тәсілдеріне қарай талдаймыз.

а )Ұлттық құндылықты - қабысу.Себебі , қатаң орын тәртібі арқылы іргелес тұрып,қабыса байланысып тұр, тәсілі-орын тәртібі арқылы.

ә ) Құндылықтың бастысы – матасу.Себебі бағыныңқы сыңары ілік септігінде, басыңқы сыңары тәуелдік жалғауында тұрып матаса байланысып тұр . Тәсілі-жалғаулықты.

б ) Ең бастысы-ана тілі- қиысу. Себебі,бастауыш пен баяндауыш жақ-жағына, түр-түріне сәйкес келіп, қиыса байланысып тұр.Тәсілі-интонация.

1.6. Сөйлемде :

Ұлттық құндылық, құндылықтың бастысы деген сөз тіркестері бар.

а ) Құрылысына қарай екеуі де еркін тіркестер. Себебі бағыныңқы сыңарын кез-келген сөздермен алмастыра беруге болатын тіркес.

ә ) Тұлғасына қарай екеуі де есімді тіркестер.Себебі басыңқы сыңарлары есім сөздерден болып тұр.

2-жай сөйлемдегі сөздерге синтаксистік талдау.

1.4.а ) Әр адам қайтеді?-сүйіп оқиды,күрделі, аналитикалық немесе синтаксистік тәсіл арқылы екі сөздің тіркесуімен жасалған (-іп ) көсемше тұлғалы,(-ды) жіктік тұлғалы күрделі баяндауыш (ережесі).

ә) Сүйіп оқитын кім? – адам-дара зат есімді, атау тұлғалы бастауыш(ережесі).

б)Нені сүйіп оқиды?-тарихын-дара зат есімді, (-ы) тәуелдік тұлғалы , (-н) табыс тұлғалы тура толықтауыш(ережесі).

в)Кімнің тарихын?-халқының-дара зат есімді, (-ы) тәуелдік тұлғалы, (-ның) ілік тұлғалы иелік анықтауыш(ережесі).

г) Қай халқының?- өз- өздік есімдігінен жасалған дара анықтауыш(ережесі).

ғ) Қалай сүйіп оқиды?-тіл арқылы- аналитикалық немесе синтаксистік тәсіл арқылы негізгі сөз тіл және арқылы септеулік шылауы арқылы жасалған күрделі қимыл-сын пысықтауыш(ережесі).

д) Қай адам?- әр-дара, белгісіздік есімдігінен жасалған анықтауыш.

2-сөйлемдегі сөздерді байланысу түрлері мен тәсілдеріне қарай талдаймыз.

а) Халқының тарихын-матасу. Себебі бағыныңқы сыңары ілік септігінде, басыңқы сыңары тәуелдік жалғауында тұрып матаса байланысып тұр . Тәсілі-жалғаулықты.

ә) Адам сүйіп оқиды – қиысу.Себебі,бастауыш пен баяндауыш жақ-жағына, түр-түріне сәйкес келіп, қиыса байланысып тұр.Тәсілі -жалғаулықты.

б) Тіл арқылы сүйіп оқиды – жанасу.Себебі сөз бен сөздің орын тәртібі жағынан іргелес тұрып та, алшақ тұрып та байланысқан сөз тіркестері.Тәсілі- септеулік шылау арқылы.

в) Тарихын сүйіп оқиды – меңгеру. Себебі сөз бен сөздің табыс септік жалғауы арқылы байланысқан түрі.Тәсілі- жалғаулықты.

г) Әр адам- қабысу.Себебі , қатаң орын тәртібі арқылы іргелес тұрып,қабыса байланысып тұр, тәсілі-орын тәртібі арқылы.

ғ) Өз халқының – қабысу.Себебі , қатаң орын тәртібі арқылы іргелес тұрып,қабыса байланысып тұр, тәсілі-орын тәртібі арқылы.

1.6. Сөйлемде:тіл арқылы сүйіп оқиды, тарихын сүйіп оқиды,әр адам, өз халқы- деген сөз тіркестері бар.

а) Құрылысына қарай- еркін тіркестерСебебі бағыныңқы сыңарын кез-келген сөздермен алмастыра беруге болатын тіркес.

ә) Тұлғасына қарай - тіл арқылы сүйіп оқиды, тарихын сүйіп оқиды- етістікті тіркестер.Себебі, басыңқы сыңарлары етістіктен болып тұр. Әр адам, өз халқы-есімдікті тіркестер.Себебі ,басыңқы сыңарлары есім сөздерден болып тұр.

Үшінші сөйлемдегі сөздерге синтаксистік талдау.

а) Қайтеді?-толғанады-дара,етістікті,-а көсемшелі, (-ды) жіктік тұлғалы баяндауыш.

ә) Қалай толғанады?- тереңнен – туынды үстеу ,(-нен) шығыс септігінің көнеленуінен жасалған қимыл-сын пысықтауыш.

3-сөйлемдегі сөздерді байланысу тәсілі мен түрлеріне қарай талдаймыз.

а) Тереңнен толғанады-жанасу. Себебі, сөз бен сөздің орын тәртібі жағынан іргелес тұрып та,алшақ тұрып та байланысқан сөз тіркесі. Тәсілі- жалғаулықты.

1.6.Сөйлемде: Тереңнен толғанады сөз тіркесі бар.

а) Құрылысына қарай – еркін тіркес. Себебі, бағыныңқы сыңарын кез-келген сөздермен алмастыруға болады.

ә) Тұлғасына қарай – етістікті тіркес.Себебі, басыңқы сыңары етістіктен болып тұр.

. 2- топ ана тілі сөзін сөз құрамына, лексика- грамматикалық мағынасына талдау

Ана тілі

1.Бұл сөз үш құрамнан тұр: ана және тіл+і.

2.Тұлғасына қарай – ана тілі- туынды түбір. Себебі аналитикалық немесе синтаксистік тәсіл арқылы екі түбірдің тіркесуінен жасалған туынды сөз.

3.Құрылысына қарай – күрделі , тіркесті сөз. Себебі ритм - ырғағы жағынан бірұдай , лексика- семантикалық жағынан біртұтас, лексика- грамматикалық жағынан бір бүтін тұлға болып ,тіркесіп, тұрақталған…